Felsefenin Işığında / Felsefece

ROMANDA FELSEFE

2012-02-28T22:29:00.000+02:00

RomandaFelsefeyi Bir Kategoriye Hapsetmek

AtalayGİRGİN*

Edebiyat çevrelerinde,genel olarak, Alman Dili ve Edebiyatı alanındaki çalışmalarıyla tanınan vebilinen Prof. Dr. Gürsel Aytaç, “Felsefi Roman”1adlı kitabında, bir kategori olarak “felsefi roman”ı ele alıyor. Romanafelsefeyle bakmaktan, felsefi açıdan ele alıp değerlendirmekten ya daeleştirmekten söz etmiyor. Aksine; romana ilişkin duymaya alışkın olmadığımızbir sınıflandırmadan, bir kategoriden söz ediyor: Felsefi Roman. Bu kategorinin,“örnekleri daha az olduğundan (…) üzerinde pek durul”madığını belirtiyor.

Felsefi romanınneliğine ilişkin belirlemelerinin yer aldığı kısa “Giriş” yazısına, “Edebiyatile felsefe ilişkisi, hayat felsefesi anlamında hep var olagelmiştir” diyerekbaşlayan Aytaç, “Ciddi anlamdafelsefeyi sanat katında ele almak ise ‘felsefi’olarak niteleyebileceğimiz edebiyat eserlerinde, daha belirgin olarak dafelsefi romanlarda söz konusudur” hükmünü veriyor. Bu hükmü verirken de,felsefi olarak nitelenebilecek romanlarla, bir kategori olarak felsefi romanıbirbirinden ayırıyor. Alanının uzmanı bir edebiyatçı olarak, genelde herromanın açık ya da örtük bir biçimde ve olumlu ya da olumsuz anlamda felsefiolanı içerdiğinin farkında olsa gerek ki, bunların içinden de bazılarının“felsefi olarak nitelenebileceği”ni belirtiyor. Ancak Aytaç’a göre, felsefiolarak nitelenebilmekle, felsefi roman olmak aynı şey değil. Aralarında incebir ayrım var. Aytaç’ın yukarıdaki önermesinden hareketle bu ayrımı şu şekildebelirginleştirmek mümkün: Bir kategori olarak “felsefi roman” sınıflandırmasıkapsamında kalan her roman felsefidir, ama felsefi olarak nitelenebilecek herroman “felsefi roman” değildir. Bu durumda sormak gerekiyor: Bir romanın,“Felsefi roman” kategorisinde yer alabilmesi için hangi temel niteliklere sahipolması gerekir?

“Bir yaratının edebiyateseri olarak nitelenebilmesi, bilindiği gibi yalnız konusuyla ve içeriğiyledeğil, biçim özellikleriyle de ilişkilidir” diyen Aytaç, buna verdiği önemi,“Benim ‘felsefi roman’ örnekleri olarak ele alacağım eserlerde biçim olgusunuönemsediğim umarım fark edilecektir” sözüyle vurgulayarak, felsefeyle edebiyatarasındaki ayrıma geçiyor.

Aytaç’a göre, “Felsefedoğası gereği soyut olanla uğraşır. Edebiyat ise soyutu somutlaştırma gibi birişleve sahiptir.” Felsefenin de edebiyatın da kapsamında yer alan her yapıtın,hem düşünsel hem de şu ya da bu ölçüde düşsel olması bir yana, bir düşünürolarak her filozofun ve yazarın hareket noktası gerçekliktir. Gerçeklikanlamında somut olandır. Gerçeklik ya da düşsel veya gerçek bir var olankarşısındaki konumlanışları, onu genel, tikel veya tekil düzeyde algılayış veanlamlandırışları; hatta mevcut anlamlandırmaları, yerine göre eleştirel olaraksorgulayıp yeniden anlamlandırışları, itirazları bağlamında da geçerlidir bu.İkisinde de var olandan yola çıkılır. Filozof / düşünür, felsefenin neliğigereği, kendi öznelliğinde, olanı olması gereken açısından değerlendiripkavramlararası ilişkiler kurarak, yerine göre neliği ve gerçekliğini esasaldığı kavram çözümlemeleri yaparak, genellikle teorik düzeyde ve genellikhükmüne bürünen önermeler, temellendirmelerle düşüncelerini ifade eder.

Edebiyat alanında iseher yazar her yapıtta olanı, olması gereken, istenen ya da olabilecek,kendisinden kaçınılması gereken açısından ele almayabilir veyahut da almaz.Edebiyatta, istisnalar hariç, var olan gerçeklikten hareketle, olanın olmasıgereken ya da olabilecek açısından ele alınışı genellikle ütopya vekarşı-ütopya olarak nitelenen yapıtlarda söz konusudur.

Bunun yanı sıra, AfşarTimuçin’in “Düşünürün iyisi sanatçı, sanatçının iyisi düşünürdür” hükmünüdikkate alarak, bu nitelikleri haizyazarların yapıtlarında da bu özelliğin görüldüğünü belirtmek gerek. Onlar, heriki niteliği kendilerinde birleştirebilmiş mümtaz şahsiyetler olarak,yapıtlarına, olan üzerine düşünce ve çıkarımlarını içselleştirişleriyle deolması gerekeni gösterişleriyle de filozoflaşırlar. Ancak bunu, filozoflar /düşünürler gibi, kavramlararası ilişkiler ve kavram çözümlemeleriyle, teorikdüzeyde yapmazlar. Her edebiyatçı gibi, düşünülmüş olanın içinde, düşünülüptasarlanmış, kurgulanmış yapıtın evreninde, yer verdikleri olaylar, kişileraracılığıyla ve sözcükleri kullanarak gerçekleştirirler. Yapıtın evrenindekikişi ve olaylara ne denli somutluk ya da somutlaştırılmış olma niteliğiatfedilirse edilsin, düşsel ve düşünsel olmaları anlamında, aslında onlar dasoyuttur.

Yukarıda belirtilenlerbağlamında, felsefe ile edebiyatın, filozof / düşünür ile yazarın birden çokortak yönü vardır. Ancak bütünsel anlamda ele aldığımızda onların hem alanolarak nelikleri hem de kişi olarak iş görme ve düşündüklerini dışsallaştırma,kendilerini ifade etme tarzları farklıdır.

Dahası, edebiyat ilefelsefe ilişkisi, salt hayat felsefesi anlamında değil, yazarların tek tekyapıtları bazında, genel olarak var olanın anlamlandırılmasından, onunbilgisine, insana, topluma, değer ve değerlere, siyasete, dine, devlete, vb.dek açık ya da örtük bir biçimde hep var olagelmiştir. Bazen yazarınkabullendiği ya da karşı çıktığı akımların, filozofların düşünceleri yapıtasinmiştir. Bazen de dönem dönem de olsa, her insan gibi felsefi düşünebilen yada filozoflaşan yazarların kendi felsefi düşüncelerinin yapıta içselleşmesibağlamında. Bu anlamda, Dostoyevski’den Victor Hugo ve Tolstoy’a, Ahmet HamdiTanpınar’dan Sabahattin Ali ve Oğuz Atay’a, G. Orwell’dan Melih Cevdet Anday veKaan Arslanoğlu’na, Tahsin Yücel’den Yaşar Kemal, Kemal Tahir ve EliasCanetti’ye, Franz Kafka’dan Hasan Ali Toptaş, Murat Uyurkulak, Emrah Serbes veNedim Gürsel’e, Zülfü Livaneli’den Umberto Eco ve Amin Maalouf’a dek, adlarınısaymaktan usanacağımız yerli yabancı neredeyse her yazarın her yapıtı felsefiolanı içerir. Her birinde felsefi düşünceler, etik ilişki ve problemler,edebiyatın giysileri içinde, genellikle tebdili kıyafet dolaşır. Arada sıradada yazarın tercihine göre, saklanıp gizlenmeye bile gerek duymadan, “ben deburadayım” dercesine, edebiyatın giysilerini üzerinden atıp anadan üryan arz-ıendam eyler. Öte yandan anlatma ve gösterme biçimine takılıp kalınmadığındaAziz Nesin, Rıfat Ilgaz, vb. yazarların yapıtlarında felsefi olanıniçerilmediğini, dolayısıyla bunların felsefi düşünceyle beslenmediğini vefelsefi niteliğinin olmadığını kim ileri sürebilir ki?

Hal böyleyken, Dünya veTürk edebiyatı, söz konusu niteliği şu ya da bu ölçüde taşıyan yapıtlarladoluyken, Aytaç’a göre “örnekleri daha az olduğundan (…) üzerinde pekdurul”mayan “felsefi roman”ın neliği nedir? Eğer belirtilen ve belirtilemeyenyazarların romanları felsefiyse, “felsefi roman”ın örnekleri az olmak bir yana,neredeyse bir tür olarak romanın geneli, “felsefi roman” kategorisindedir. Onundışında bir şey bulabilmek, samanlıkta iğne aramaktan bile beterdir. Eğerbunlar, felsefi olanı içermelerine, felsefi düşünceler taşımalarına,dolayısıyla felsefi niteliklerine rağmen, bir kategori olarak “felsefi roman”adâhil değilse, “felsefi roman” nedir?

Aytaç’ın bu sorularlabağlantılı ve bunlara yanıt niteliğinde yalnızca iki cümlesi var: Bunlardanbirinde, “Felsefi romanlar, felsefi düşüncelerle beslenmiş yaratıcılık (sanat)ürünleridir” diyen Aytaç; diğerinde ise “felsefi roman”ın, “felsefi görüşleriete kemiğe bürüye”n, “onlara adeta can ver”en, “ruh kata”n2romanlar olduğunu belirtiyor. Yazarın bir kategori olarak belirlemeye çalıştığı“felsefi roman”a ilişkin önermeleri, yeterince açıklayıcı olmadığı gibi,gerekli temellendirmelerden de yoksun. “Felsefi roman” kategorisi iddiasının,ayaklarını yere basabilmesi için, her iki önerme de başka önermelerledesteklenip açımlanmaya ve gerekçelendirilip temellendirilmeye muhtaç. Dahası“felsefi roman” kategorisi içerisinde yer alacak bir romanın, bu kategoridışında bırakılacak romanlardan başat, belirleyici, karakteristik anlamdaspesifik özelliklerinin ve ayrımlarının da ortaya konması gerek. Ne var ki,Aytaç’ın “Felsefi Roman” adlı kitabının ne “Giriş” ne de “Sonuç” bölümündebunlara rastlamak mümkün.

Elbette kitabın bir de“felsefi roman” kategorisinde sayılan roman incelemelerine dayanan orta kısmı,hatta ana gövdesi var. Denilebilir ki, önermelerin açıklamaları,temellendirmeleri oradadır. Böyle bir itirazı da düşünerek, bir de orayabakalım. Yazıyı daha fazla uzatmamak için, Aytaç’ın inceleyip örnek olarakgösterdiği romanların hepsi üzerinde durmayacağım. Şimdilik bunlardanbazılarına değinip yeni sorular yöneltmenin yeterli olacağını düşünüyorum.

Aytaç’ınFelsefi Romanlarından Birkaç Örnek

Aytaç, kitabında,felsefi roman örneği olarak seçtiği on beş romana yer veriyor. Yeni soruları vekonu üzerine tartışmayı beraberinde getirmesi olası olan bu örneklerin başında,12. Yüzyılda İbn Tufeyl tarafından kaleme alınmış, Hayy Bin Yakzan yer alıyor.Genel olarak tarih, özel olaraksa düşünce ve edebiyat tarihi çalışmalarınınsağladığı veriler ışığında, roman vasfına sahip olan ilk yapıtın hangisi olupolmadığı tartışmalı (ki bazıları için ilk örnek Cervantes’in Don Kişot’udur)olmasına rağmen; Aytaç, hem “ilk felsefi roman olarak nitelediğim” dediği hemde “Literatürde ilk felsefi roman olarak geç”tiğini belirttiği bu yapıtı, “Giriş”ile “Son Söz” arasında yer alan kurmaca özelliğinden dolayı, ilk sırayayerleştiriyor. Ki peşi sıra sormak gerekiyor: Bu durumda Hayy Bin Yakzan, aynızamanda ilk roman mıdır? Eğer ilk roman değilse ve ondan öncesi varsa, onlarınfelsefi olup olmamalarının ölçütü nedir? Her roman kurmacadır, ama her kurmaca roman mıdır?

İbn Tufeyl’in, Hayy BinYakzan’da, Gazali’nin erişmiş olduğu “mertebeye ulaşmanın yollarını ‘Gazali’ninve İbn Sina’nın eserlerini karşılaştırarak’ göstermeyi amaçladığını” belirtenAytaç, onun aynı zamanda “Kuran’dan alıntılara da yer ver”diğini aktarır. Birsoru da burada sormak gerek: Açık ya da örtük bir biçimde bir ya da birdenfazla filozofun düşüncelerine yer verilmiş, herhangi bir dinin kutsalmetinlerinden alıntılar yapılmış her roman, “felsefi roman” kategorisine midâhildir? Ayırarak ve biraz daha sınırları zorlayarak sorayım: Bu takdirde,salt dinsel kabullerle yazılmış, dinsel önerme ve alıntılar içeren her roman,felsefi roman mıdır? Eğer bu soruya “Din de bir felsefedir. Her din felsefianlamda bir ya da birkaç kabulle başlayan, siyasal-ideolojik anlamda dogmatikönermeler bütünüdür. Dolayısıyla yukarıdaki özelliklere sahip her dinsel romanaynı zamanda felsefi romandır” yanıtını verirse biri, susar, duraksarım. Ama budurumda bile daha önce sorulmuş olanlar yanıtını bulmuş olmaz.

Kitapta incelenen birdiğer felsefi roman örneği ise Alman Edebiyatı’ndan Chistoph Martin Wieland’ın,“Agathon’un Hikayesi”. Aytaç, söz konusu incelemesinde, Hayy Bin Yakzan’ı “ilkfelsefi roman olarak nitele”mesinden dolayı olsa gerek, “Agathon’un Hikayesi”nideğil, ama yazarı Wieland’ı “Yalnız felsefi romanın değil, yeni Almanromanının” da “ilk temsilcisi” olarak niteliyor. Felsefi romanın ilk temsilcisi,neden ilk felsefi romanın da yazarı değil? Ya da ilk felsefi romanı yazan,neden felsefi romanın ilk temsilcisi değil?

Soruları bir yanabırakıp “Agathon’un Hikayesi”ne, Aytaç’ın bu romanı neden “felsefi roman”kategorisine aldığına bakalım. Aytaç, “romanın felsefe romanı niteliğinegelelim” dedikten sonra, romandaki şu özelliklerin altını çiziyor: Figürler,gelişimi, değişimi izlenen ana figürün dışındakiler ya bizzat filozoflar, bellifelsefe çizgilerinin temsilcileri ya da bilge kişilerdir. Yan figürlersayılabilecekler de o felsefe çizgilerini somutlaştırmaya yardımcı olanlardır.

Aytaç’ın kapsamlı birincelemeye tabi tuttuğu ve kitabında en fazla yeri kaplayan “Agathon’unHikayesi”, bir “Bildungsroman”, bir başka deyişle, “gencin bilinen gelişimsürecinde belli aşamalarını içeren” bir roman. Aytaç, “romanda farklıfelsefeler”in, “farklı dünya görüşleri”nin, “mutluluk anlayışlarındakifarklılıkta dile gelmekte” olduğunu belirtiyor ve “Romanı felsefe katınaçıkaransa bu aşamaların”, yani “gencin bilinen gelişim sürecinde”ki “belliaşamaların”, “öğretmen ya da eğitici figürünün bir antik Yunan filozofu oluşu,söz konusu aşamanınsa gerçek hayattan bir sevgili ya da siyasi hayatta etkilibir devlet adamının etkisi altında, çevresindeki yaşantı ve deneyimlerle somutlaşmasıdır.Hedef, her aşamada mutluluktur” diyor.

Mutluluğun elealındığı, “gelişim basamaklarını”n “yeni mutluluk yaşantılarına ulaşmaaşamaları olarak sergile”ndiği “Agathon’un Hikayesi”, konunun farklıfilozofların görüşleri, düşünceleri temelinde işlenmiş olmasına ve “felsefigörüşleri ete kemiğe bürüyerek onlara adeta can ver”mesine, “ruh kat”masınaistinaden, eğer bir kategori olarak “felsefi roman” ayrımı temellendirilipnetleştirilirse, bu kategorinin, Aytaç’ın incelemeleri içerisindeki en önemliörneği olarak yer alabilir. Keza kitapta yer verilen “Sofi’nin Dünyası” da…Elbette, herhangi bir konunun bir ya da birden fazla farklı filozoflarıngörüşleri temelinde işlendiği her roman “felsefi roman” kategorisindesayılırsa… Ancak dikkat edilecek olursa, aslında her iki romanın da gönderge vegöstergeleri ile aynı zamanda hakikatleri yalnızca kendileriyle sınırlıdeğildir. Aksine kendilerinin dışında da aramanın kapısınıaralamaktadırlar.

Aytaç’ın felsefi romanörnekleri arasında, Thomas Mann’ın “Büyülü Dağ”ından, Hermann Hesse’nin “BoncukOyunu” ve Zamyatin’in “Biz”ine; Sarte’ın “Bulantı”sından Peyami Safa’nın“Yalnızız”ına; Hikmet Temel Akarsu’nun “Nihilist”inden Ahmet Ümit’in “Bab-ıEsrar”ı ve Elif Şafak’ın “Aşk”ına dek başka romanlar da var. Keza “konusununfelsefiliği” bağlamında da Gürsel Korat’ın “Rüya Körü” ile Max Frisch’in “Binya da Peking’e Seyahat” adlı romanları.

Bunların içerisindenAhmet Ümit’in “Bab-ı Esrar”ı için, “Eser, roman dokusuna katılanMevlevilik-metafizik bilgileriyle Türk edebiyatına bir felsefi roman örneğisunuyor” diyen Aytaç, Elif Şafak’ın “Aşk”ı için ise, romandan yaptığı alıntınınardı sıra, şöyle yazıyor : Sufi’yi yani Tasavvuf felsefesini benimsemiş kimseyifilozofla bir tutan bu anlayış, Elif Şafak’ın Mevlana ve Şems’i merkezine alanAşk romanını (…) felsefe romanı olarak nitelememizi yersiz saymayacaktır.

Aytaç’ın söyledikleri,“felsefi roman”a ilişkin başka soruları olanaklı kılıyor: Genelde mistisizmi,Tasavvufu, metafiziği, bir adım daha ötesinde Musevilik, Hıristiyanlık veİslamiyet’i, Budizm’i, vb. “dokusuna katan”; özelde Mevleviliği, Bektaşiliği,Sünniliği, Sufiliği, vb. işleyen ya da tarihsel veya güncel anlamda dinselkimlikli şahsiyetleri konu edinen, onların düşüncelerine yer veren, her roman,“felsefi roman” mıdır? Eğer Aytaç’ı veri alarak yanıtınız “Evet” olursa,“felsefi roman” için “örnekleri daha az olduğundan” sözünü söylemenin aslamümkün olamayacağını da fark edersiniz. Eğer yanıt “Hayır” olursa da“ötekilerin suçu, günahı, kusuru ne ki?” diye sormak gerekir.

“Felsefi Roman”kitabında verilen son iki örnek ise bir karşılaştırma: Gürsel Korat’ın “RüyaKörü” adlı romanıyla Max Frisch’in “Bin ya da Peking’e Seyahat” adlı romanınınkarşılaştırılması. Aytaç, her iki romanı da konusunun felsefiliği nedeniyle elealıyor. Zaman’ın “Antik Yunan felsefesinden” günümüze dek filozofların, birbaşka deyişle felsefenin konusu olduğunu belirtiyor. Oysa yalnızca zaman değil,sevgi, aşk, toplum, siyaset, savaş, eğitim, ilişki, cinsellik, tarih, din, ahlâk,vb. birçok şey felsefenin konusudur. Felsefenin neliği temelinde filozofunkendisine konu edinemeyeceği, üzerine düşünüp söz söyleyemeyeceği, neredeysehiçbir şey yoktur.

Dolayısıyla konusununfelsefiliği nedeniyle denildiğinde, aşktan siyasete, dinden cinsellik ve sekse,ahlâktan eğitim, sevgi, savaş, suç ve cezaya dek her şeyin felsefe konusuolabilmesi bağlamında, bunları işleyen, konu edinen her romanın, “felsefiroman” kategorisine dâhil edilmesi gerekir. Hal böyle olunca da, yukarıdasöylenenleri de dikkate aldığımızda, bir tür olarak romanın kapsamında kalanher yapıtın, aslında “felsefi roman” kategorisinde olduğu sonucuna varmakkaçınılmazlaşır. Bu durumda, yeniden başa dönüp pirinçlerin içinden taşları mıayıklamak gerekir, yoksa taşların içinden pirinçleri mi, siz karar verin artık.

Romanınİki Boyutu

Hangi türe aitsayılırsa sayılsın, her romanın öncelikli olarak iki temel boyutu vardır: Etikve estetik3. Romanın biçim özellikleri, onun estetikboyutunu oluşturur. Aytaç’a göre de “Başarılı bir romanın ölçüsü içerik ilebiçimin, yani kurgu ile üslubun uyumu”na bağlıdır.

Etik boyut ise hemanlatıya, romanın dokusuna içselleştirilen etik problemler hem de kurgulananolaylar ve kişilerle; onların olaylar karşısındaki tutum ve davranışları, birbirleriylekurdukları etik ilişkilerle sergilenir. Yazarın neyi, neden, nasıl ve niçinanlamlandırdığına ve anlatmak, göstermek istediğine bağlı olarak içerik kazanırve yapıtta nesneleşir. Bir yapıtta ortaya konan herhangi bir etik problemin,kurgulanan herhangi bir etik ilişkinin, felsefi olarak nitelenebilmesi için,etik yani ahlâk felsefesi anlamında, herhangi bir felsefi anlayışa ya dafilozofun düşüncesine dayanması gerekmez. Bu anlamda, romanda anlatılan,kurgulanan her etik ilişki, tasarlanan her etik problem, onun, yani romanınözelde etik genelde ise felsefi niteliğine işaret eder. Peki; bunların varlığı,bir romanı kendi başına felsefi roman kategorisine yerleştirmeye yeter mi?Karar sizin! İster pirinçleri seçin, isterseniz taşları!

Sözün özü: Romaniçerisinde, “felsefi roman” da dâhilyeni kategorileştirmeler ileri sürülebilir, yeni sınıflandırmalar yapılabilirmi? Bu elbette mümkündür. Ancak Aytaç’ın, “Felsefi Roman” kitabındaki,yeterince açımlanıp temellendirilmemiş, gerekçe ve dayanakları gereği gibiortaya konmamış önerme ve tanımlama girişimleriyle değil. Bir tür içerisindeböylesine yeni kategorileştirme iddiasında olan herkes, en azından, “poetik birtasarım olarak Felsefi Şiir”4 den sözeden, kendini nakzetse de önermelerini açımlayıp temellendirme sorumluluğunutaşıyan Yücel Kayıran kadar çaba harcamalı ve önermelerinin, tezleriningereğini yapmalıdır. Aksi bir durum, “ben söyledim oldu, kime ne?” anlayışınavarıp dayanır.

Böylesi bir noktayasavrulmamak için, yapılması gereken önemli bir iş de şudur: Eski bir deyişle,yeni bir kategori, yeni bir sınıflandırma oluştururken, aynıları aynı yeretoplayabilmek ve diğerlerini dışarıda bırakabilmek için, o “şeyin ağyarını maniefradını cami kılmak gerek”. Bu yapılsın yeter. Daha ötesini, şimdilik,söylemeye gerek de yok zaten. Çünkü bunun gereğini yapamamak, romandafelsefeyi, hiç hak etmediği halde bir kategoriye hapsetme girişiminden veyanılsamasından öte bir değer taşımaz.

NOT: Bu yazı, dahahacimli bir makalenin ikinci bölümüdür. Ve SÖZCÜKLER Dergisi’nin 36. sayısındayayınlanmıştır.

* FelsefeÖğretmeni; http://atalaygirgin.blogspot.com

1 GürselAytaç, Felsefi Roman, Phoenix Yayınları. Aksi belirtilinceye dek metin içindekialıntılar, adı geçen kitaptandır.

2 Aytaç’ınbölerek aktardığım cümlesinin ilgili kısmı şöyledir: felsefi roman, felsefigörüşleri ete kemiğe bürüyerek onlara adeta ‘can verir’, ruh katar. Sf. 9-10.

3 A. Galip,Tartışılan Roman, Algı Yayın. Bunun yanı sıra söz konusu kitapla ilgiliayrıntılı bir değerlendirme için baknınız. “Tartışılan Roman ve Eleştiri”,Hürriyet Gösteri, Sayı 295, 2008 ve http://atalaygirgin.blogspot.com

4 YücelKayıran, “Felsefi Şiir ve Evet Etik”, Yapı Kredi Yayınları; Bunun yanı sırabakınız; Felsefi Şiir ve Felsefenin İşlevi, Hürriyet Gösteri, Sayı 296, Kış2008-2009 ve http://atalaygirgin.blogspot.com

http://atalaygirgin.blogspot.com/2012/02/basbakanin-gunlugu.html

BAŞBAKANIN GÜNLÜĞÜ

2012-02-15T21:04:00.000+02:00

BAŞBAKANIN GÜNLÜĞÜ için hazırlanan afiş...

"Bir Öykünüz Olsun!"

2012-02-07T19:04:00.001+02:00

"BirÖykünüz Olsun!"

“Bir öykünüz olsun!”

Evet! Sizin de biröykünüz olsun. İster kadın olun ister erkek, ister genç olun ister yaşlı, isteröğrenci olun isterse öğretmen, 14 Şubat Dünya Öykü Günü’nde sizin de biröykünüz olsun.

İster kendiniz yazın istersesevdiğiniz bir yazardan bir öykü seçin kendinize… Çünkü yazarı kim olursaolsun, ne denli kısa ya da uzun olursa olsun, ne kadar acemice ya da ustacaolursa olsun, her öyküde insan vardır. Her öyküde ötekine açılan bir pencere…Her öyküde ötekine açılan bir kapı… Elbette bakmasını ve görmesini bile…Elbette anlayana… Elbette kendinden taşıp ötekine yönelebilene… Haydi!Kendinden taşıp ötekini anlayan sen ol! Ötekine yönelebilen sen…

Her pencerenin ardındainsan vardır. Önündeki sen ol! Her kapının ardında yaşantılar, acılar, umutlar,sevinçler, mutluluklar, paylaşımlar, dertler, kederler, tasalar vardır. Kapıyıçalan sen ol! Paylaşan sen… Çünkü heröykü insan açısından insan için bir anlatıdır.

Haymana’daDünya Öykü Günü

“Biröykünüz olsun!” Haymana’da, Nuri Bektaş AnadoluLisesi’nde gerçekleştirilecek olan 14 Şubat Dünya Öykü Günü etkinliğininsloganı. Haymana’da Dünya Öykü Günü ikinci kez düzenleniyor. İlk etkinlik 2011yılında yine Nuri Bektaş Anadolu Lisesi’nde Edebiyatçılar Derneği’nin işbirliğive katkılarıyla yapılmıştı.

Bu yıl ki 14 ŞubatDünya Öykü Günü etkinliği, Nuri BektaşAnadolu Lisesi ve Dünyanın ÖyküsüDergisi’nin işbirliğiyle düzenleniyor. Etkinliğe, Dünyanın Öyküsü Dergisiadına Çankaya Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve EdebiyatıBölüm Başkanı, dilbilimci-yazar-eleştirmen Prof.Dr. Aysu ERDEN, öykücü-yazar TekgülARI, öykücü-yazar Esra ODMAN,öykücü-yazar Müyesser GÜNER katılıyor.Öğrencilerin aktif katılımıyla gerçekleşecek etkinliğin tarihi ise 17 Şubat 2012.

Haydi! YalnızcaHaymana’da değil! Dünyanın neresinde olursanız olun siz de katılın buetkinliğe! Yazın ya da bir öykü seçin kendinize! 14 Şubat Dünya Öykü Günü’ndesizin de bir öykünüz olsun!

* http://atalaygirgin.blogspot.com

Başbakanın Günlüğü Yayımlanıyor!!!!

2012-02-06T11:51:00.004+02:00

Başbakanın Günlüğü Yakında Kitapevlerinde...

Atalay Girgin'in "Kemeutopyalılar roman dizisi"nin üçüncü kitabı olan "Başbakanın Günlüğü" adlı romanında, fablın ironik ve politik diline akıcı bir anlatı eşlik ediyor.

Romanın felsefi boyutu, salt etik ilişkiler ve etik problemlerle sınırlanamadığı gibi, toplumsal ve siyasal teşhirle de yanyana, hatta içiçe gidiyor. Bu haliyle karşımızda duran aynı zamanda siyasal bir roman...

Atalay Girgin, dizinin ilk iki romanında olduğu gibi, "Başbakanın Günlüğü"nde de düşsel ve düşünsel olarak yarattığı dünyada, tasarladığı kişiler ve olaylar üzerinden var olanı sorguluyor ve eleştirel bir boyutta okurun değerlendirmesine sunuyor.

Romanda öne çıkan kahramanlardan biri, kitaba adını da veren, başbakan olurken, diğeri de bir savcı... Roman içinde hiç bir araya gelmeyen, birebir ya da yüzyüze herhangi bir ilişkileri olmayan bu iki kahramanı bağlayan ne? Yollarını kesiştiren ne?

Atalay Girgin'in kişi ve olaylarla işlediği ve sergilediği sorunlardan biri de şu: Sıfatlar mı kişileri değerli kılar yoksa kişiler mi sıfatları? Ya da kişilerin değerini belirleyen statüler midir yoksa statüleri değerli ya da değersiz kılan kişiler midir? Geçerli, toplumca önem verilmeyen bir statüye sahip herhangi bir kişi, statünün bu durumundan dolayı değersiz midir?

Başbakanın Günlüğü, hem anlatı üslubu hem de anlattığı ve sergilediği etik problemlerin yanı sıra siyasal ve toplumsal eleştiri, ironi ve sorgulamalarıyla ilgiyi hak eden ve var olanı sormaya, sorgulamaya yönelen her okurun ilgisini bekleyen bir roman...

"Fabl İronik ve Politiktir"

2012-02-03T00:11:00.000+02:00

“Fabl, ironik ve politiktir”

Gülistan Sinanoğlu

“Yazmak genel olarak kendini ifade etme çabasıdır. Benim içinse yazmak, (…) bir insanın gördükleri, bildikleri ve yaşadıkları karşısında hissettiği öfkenin aklını teslim almasına karşı koyma ve bunun yerine öfkesini edebiyatla terbiye etme girişiminin ürünüdür” yanıtını veriyor yazar Atalay Girgin “Yazmak nedir” sorusuna.

1960, Alaşehir doğumlu yazar aslında felsefe öğretmeni. Uzun yıllardan beri makaleler yazıyor. Bu makaleler Hürriyet Gösteri, İLE, İnsancıl Dergileri ve Radikal Gazetesi Tartışı-yorum ekinde yayınlanmış. Henüz yayınlanmamış öykü denemeleri de var.

Yıllardır makalelerle karşımıza çıkan Atalay Girgin’in, “Kemeutopyalılar” roman dizisinin ilk iki kitabı geçtiğimiz günlerde yayımlandı: Birincisi, Mehdi ve Mesih, ikincisi ise Lağımpaşalı. Girgin, “Başbakanın Günlüğü” adını taşıyan üçüncüsünün matbaadan çıkması içinse gün sayıyor. Dizinin kaç kitap olacağına ilişkin sorulara, “Şu anda bilemiyorum. Ama ömrüm yettiği, bedenim aklıma, aklım da bedenime ihanet etmediği sürece yazmaya devam edeceğim” yanıtını veriyor. Girgin, kitaplara ilişkin üç yıllık bir zihinsel, düşünsel hazırlık, mayalanma” sürecinden söz ediyor. Bu süreç yazmaya kıyasla çok daha uzun ve sancılı olmuş. Romanların ortaya çıkması ise daha kısa bir sürede...

İronik ve Politik Bir Anlatı

Yazarın romanlarda kullandığı dil, oldukça ironik. Hatta hem ironik hem de politik. Her iki roman da fabl olarak tasarlanmış. Bunun nedenini şöyle açıklıyor Atalay Girgin:

“Fabl edebiyatın içindeki anlatı türlerinden biri… İnsan, çevresinde olup bitenlere ilişkin, tarih boyunca çok farklı nedenlerle, kaygılarla değişik canlıları, hatta cansız varlıkları konuşturarak meramını anlatmaya çalışmıştır. Geçmişte masallarda, günümüze yaklaştıkça öykü ve romanlarda, hatta filmlerde bile… Örneğin; G. Orwell’in Hayvan Çiftliği roman, Behrengi’nin Küçük Kara Balık’ı masal olmasına rağmen ikisini de severek okumuştum. Keza R. Bach’ın Martı’sını da… Fabl, kendiliğinden ironik, hatta politik bir özelliğe sahip. Ben de bu özelliklerinden yararlanmak istedim. Bazı açılardan anlatımda kısıtlamaları beraberinde getirse de yazana daha rahat davranma olanağı veren bir tür. Ben ikincisinden yararlandım. Çünkü fablla insanlara bir şeyler anlatmanın daha çarpıcı olabileceğini düşündüm. Bu türü seçmemin nedeni de bu...”

Girgin’in her iki romanı da fareler dünyasını anlatıyor. Ancak romandaki karakterler tamamen yaşadığımız dünyadanmış hissini bırakıyor okuyucuda. Kişiler değil sadece, olaylar da öyle. O kadar iyi tanıyoruz ki onları; sanki bir varmış, bir yokmuş gibiler. Hatta bazı okuyucular ilk romandaki kahramanlardan Tumu ile yazar arasındaki benzerlikten bahsediyor. Yazar ise buna şöyle yanıt veriyor:

“Birincisi, bu otobiyografik bir roman değil. “Tumu” karakterini oluştururken de kendimden esinlenmedim. İkincisi ise romanda gerçek kişi ve olaylar yoktur. Sadece benim romanımda değil, biyografik olanlar hariç, hiçbir romanda, öyküde de… Hatta hiçbir kitapta hiçbir gerçek yoktur. Gerçek bir kişiyi, olayı anlatmaya çalışsanız da anlatamazsınız. Yalnızca anlattığınızı varsayabilirsiniz. Okur da romanda karşılaştığı bir ya da birkaç kahramanla gerçeklikte var olan kişiler arasında kurduğu şu ya da bu isim veya karakter benzerliklerinden dolayı onun / onların gerçek olduğu yanılsamasına kapılabilir. Ama bu ayan beyan yalnızca bir yanılsamadan ibarettir. Bir edebiyat türü olarak roman, yazarın anlamlandırmaları, eğretilemeleri, ironi ve yer yer karikatürize ederek eğip bükmesi temelinde yarattığı, tasarladığı, kurguladığı kahramanlar, onların ilişkileri, ilişkilenme biçimleri ve olaylar ekseninde düşünsel bir anlatıdır. Ama bu anlatı, aynı zaman ve mekân koşullarında yaşayan okurda yarattığı çağrışımlarla onu düşle gerçek arasında gidip gelmeye, bağlantılar kurmaya yöneltir. Aslında düşle gerçek arasında gidip gelen ve gerçekliği aşan, aşmak zorunda olan yazardır. Çünkü yazar da aynı koşullar içinde yaşamakta, okurun fark ettiklerini fark edip tanık olduklarına tanıklık etmektedir. Her yazar, her sanatçı, her düşünür çağının çocuğudur. İçerisinde doğup büyüdüğü etkilendiği çağın, toplumun rengini taşır. Bilim kurgudan fantastik, ütopik roman ya da öykülere, şiirden resim, tiyatro ve sinemaya dek, felsefe de dâhil olmak üzere, neredeyse tüm düşünsel üretim süreçlerinde kendini gösterir bu durum. Sözün özü: Benim yazdıklarımda hiçbir gerçek kişi ya da olay yoktur. Malum; ben farelerin dünyasını anlatıyorum, insanların değil… Ama farelerin dünyasını insanlar için anlatıyorum. Çünkü edebiyat, tüm kültürel etkinlikler gibi, insan içindir.”

Okumadan Yazılmaz

“Nelerden esinlenirsiniz” sorusuna ise, bir fikrin, yaşadığı ya da tanıklık ettiği bir olayın, zaman zaman duyduğu bir söz ya da okuduğu bir haberin etkisiyle kurgu yaptığını söyleyerek yanıt veriyor. Dizinin üçüncü kitabı ve yakında yayınlanacak olan Başbakanın Günlüğü’ndeki bir sorudan hareketle farklı bir roman tasarladığını da ekliyor.

“Okumadan yazılmaz” diyor Atalay Girgin. Hatta her okuyanın okuduğundan yeterince yararlanamayacağını ve okunanlara eleştirel bir bakış açısıyla bakmak gerektiğini de ekliyor. Okunanların değerlendirilmesi, hayatla bağının kurulması ve sonuçlara ulaşılması gerektiğini savunuyor. Her ne kadar “Bir kitap okudum hayatım değişti” gibi sözlerin geçerliliği olmadığını belirtiyor olsa da okumanın, insanın hayata bakışını olumlu anlamda etkileyip değiştirebileceğini söylüyor.

Yıllardır yazıyor olmasının tecrübesiyle Girgin, “yazmak zor değildir” diyor ve devam ediyor: “Aksine, sözünün sahibi olmak kadar kolaydır. Ya da tam tersi, sözünün sorumluluğunu taşımamak ona sahip çıkmamak kadar basit. Birincisi, edebin, etik tutarlılığın; ikincisi ise “Ben söyledim” ya da “Ben yazdım” deyip geçmenin, ilkesizliğin, etik tutarlılıktan yoksunluğun tezahürü. Oysa her edipten edepli olması beklenir."

Edebiyatın Amacı ve Görevi Yoktur

Yalnızca edebiyatla değil, felsefe, siyaset, tarihle de yoğrulmuş bir yaşam Atalay Girgin’in yaşamı. Felsefeyle ele alıp sorgulamanın ve değerlendirmenin de etkisi altında, edebiyatı, kendine özgü özellikleri olan bir anlamlandırma ve anlatma etkinliği olarak tanımlıyor. Ancak, edebiyatın amacı olduğunu savunanlara itirazı var. Girgin’e göre edebiyatın amacı yok! Bunu da şöyle ifade ediyor:

“Bugüne dek, birçok kişi edebiyata amaçlar ve görevler yüklemiştir. Bunlar edebiyatı neliği ve gerçekliğinden bağımsız olarak değerlendirme yanılsamasını yaşamaktadırlar. Bu yanılsamanın etkisiyle, edebiyattan hayatı biçimlendirmesini, onu değiştirip yönlendirmesini beklemektedirler. Oysa genel olarak edebiyatın böylesi bir gücü ve etkisi hiçbir zaman olmamıştır ve olamaz da… Çünkü edebiyatın herhangi bir amacı ve görevi yoktur. Yalnızca yapmak isteyip de kendi yapamadıklarını ona yükleyen insanlar vardır. Hadi “Edebiyatın amacı vardır” diyenler, ona görev biçenler alınmasın, kendinde bir şey olarak felsefenin de amacı ve görevi yoktur.”

Romanlara İçşelleşen Felsefe ve Etik

Yazmanın doğuştan gelen bir yetenek olamayacağını ve çalışarak yazar olunabileceğini belirten Atalay Girgin’in her iki romanında da, felsefe ve bir problem alanı olarak etik içselleşmiş. Ele aldığı birincil ve ikincil temaların neredeyse geneli felsefi bir kavrayışla anlamlandırılmış. İktidardan dine dek değinilen tüm konularda etik problemleri ortaya koyma çabası öne çıkmış.

Yanılsama arttıkça, gerçekliğin hakikatinin sırra kadem bastığını söyleyen Girgin, günümüzde, yanılsamadan beslenen ve kutsallık şalına bürünen karanlığın, aklın aydınlığını boğmasına, onu bir mum ışığına dönüştürmesine karşı mücadelenin ertelenemez bir önem taşıdığını belirtiyor. Ve bunun yaşamın her alanında, insanların düşünce, söylem ve davranışlarına yön veren bireysel ve toplumsal bilinç haline getirilmesi gerektiğini vurguluyor.

* http://gulistansinanoglu.blogspot.com

Edebiyatta Felsefe Sanatta Nesneleştirme

2012-02-01T14:21:00.001+02:00

EdebiyattaFelsefe

Edebiyat felsefeilişkisi, antik dönem tragedyaları da dâhil, edebiyatın verili ve olası tümtürleri için geçerlidir. Felsefi olan, şu ya da bu ölçüde ve biçimde, edebiyataiçseldir, içselleştirilmiştir. Özellikle de bir tür olarak, roman, öykü, şiir, tiyatroyapıtları, vb. söz konusu olduğunda… Şiir,Aristoteles’e göre felsefeye en yakın olandır. Melih Cevdet Anday’a göre de,“şiir felsefeye bitişir.” Bunları bir yana bıraktığımızda, edebiyatta felsefeninvaroluşunu iki boyutta ele almak mümkündür. Bunlardan ilki, bilinçli birbiçimde içselleştirilişi; diğeri ise kendiliğinden, etik ilişkiler bazındaiçselleşişi. İlkinden başlayalım:

EdebiyattaFelsefenin Bilinçli Var Kılınışı

Edebiyatta felsefe yada tek tek edebi türler ve bunlara ait yapıtlarda felsefe, felsefi olan, etikilişkiyi şimdilik paranteze alırsak, öncelikle ve esas olarak iki kanaldan varolur. Bunlardan birincisi, yapıtın yaratıcısı olan sanatçının / yazarın, verilifelsefe akımlarının ya da tek tek filozofların / düşünürlerin, insan anlayışıbaşta olmak üzere, şu ya da bu konudaki fikir ve önermelerini, anlatıya edebibir biçimde içselleştirmesi; tasarlayıp kurguladığı olay örgüsünde, kişiler vekişilerarası ilişkiler bazında etik kişi ve etik ilişkiler olarak sergilemesiylegerçekleşir. İster bir olumlamaya isterse bir olumsuzlamaya delalet etsin,burada felsefe ve felsefi olan esas itibariyle, yazara dışsaldır. Yazar,kabullensin ya da kabullenmesin, benimsesin ya da benimsemesin, kendisindenbağımsız olarak var olan / var olmuş bir felsefi düşünüşü, anlayışı yapıtınaiçselleştirmektedir. Elbette bunu, bir filozof gibi, adlandırarak, kavramlararası ilişkiler kurup neliği ve gerçekliği temelinde kavram çözümlemeleri vetemellendirmeler yaparak, terminolojik bir anlatımla gerçekleştirmez. Birsanatçı olarak yazardan, böyle bir şeyi yapması ne istenir ne de beklenir. Bubir anlamda yazarın / “sanatçının, filozofa göre bir ayrıcalığı”dır.

Bu bağlamda, İoanna Kuçuradi,“Kişi değerlerini ve kişilerarası ilişkilerdeki değerleri değerlendirirkensanatçının, filozofa göre bir ayrıcalığı vardır” der ve devam eder: İşi, kişiyaşantılarını ve sorunlarını göstermek olduğundan, değerleri adlandırmakzorunda olmadığından, bu yaşantıların zenginliğinden fedakarlık yapmadanbunları gösterir; kendi görme gücüne göre, kişi yaşantılarında yakalayabildiğiince ayrılıkları rahatlıkla verebilir. İşi, kişi değerlerinin ve kişilerarasıilişkilerdeki değerlerin neliğini sadece g ö s t e r m e- k olduğundan, bunubinbir çeşitte, kendisine en elverişli biçimde göstermekte serbesttir1.

Edebiyatta felsefenin,daha doğrusu felsefi olanın var olma, var edilme kanallarından ikincisi ise,filozoflaşan sanatçı yazarlar ya da sanatçılaşan filozoflardır. Burada tek tekyapıtlara içselleşen felsefe, felsefi düşünüş ya da felsefi olan, yazara dışsaldeğildir. Aksine; ister genel olarak varlığa, ister o varlığın bilgisine veisterse bu bilginin koşulladığı eyleyişin değerine yönelik olsun, her durumdayazarın kendi anlama, anlamlandırma ve anlatma etkinliğine içseldir. Çünkütemeli, onun, varlığın hangi alanına ilişkin olursa olsun, kendi düşünüşü,söyleyişi ve eyleyişindedir. Bununla koşullanan anlama, anlamlandırma, görme vegösterme biçimiyle vücut bulmaktadır.

Varlığın ve “Kişiyaşantıları yumağının her noktasını adlandırmak veya değerlendirmek olanaksız”2 olsa da, filozoflar bir yana, bu türyazarlar, kendilerine özgü bir biçimde, insan ve “insan problemleri üzerindekafa yor”maları, onları adlandırabilmeleri, “dolayısıyla görme ve yaşantıolanaklarını genişlet”meleriyle filozoflaşırlar. Bu nitelikleriyle, aynı türiçinde yapıtlar ortaya koyan yazarlar arasında billurlaşırlar. Özellikleböylesi yazarların imzasını taşıyan “Her halis sanat eseri, ister bir roman,bir oyun veya başka bir eser olsun, bir kişi değerine veya kişilerarasıilişkilerde ortaya çıkan değerlere işaret eder, bu değerleri bize gösterir;çeşitli değerleri olduğu kadar aynı değerleri de çeşitli formlarda ifade eder.Akıp giden kişi yaşamlarının sorunlarındaki değerlere ve değerlendirmeleresınırlar çizerek, bunları bilinçlendirerek gösterir”3, başta okuru olmak üzere, insana. Edebi ütopyaların yanı sıra, Sartre gibiyazar filozofların ya da Dostoyevski, Tolstoy, Victor Hugo, Tahsin Yücel, MelihCevdet Anday, Albert Camus gibi, Dünya edebiyatının yerli yabancı filozoflaşan birçokyazarının yapıtları buna örnektir.

Ancak isterfilozoflaşan yazarlar olsun, isterse yazar / sanatçı filozoflar, her ikidurumda da felsefenin, felsefi olanın edebiyatta var edilmesi, ona içselleşmesi/ içselleştirilmesi, edebiyatının neliğine uygun olmak durumundadır. Ki bufelsefenin, felsefi olanın, felsefi düşünüşün yazara içsel, kendisine özgüolduğunda da ona dışsal, yani bir felsefe akımına ya da bir filozofa aitolduğunda da geçerlidir.

Felsefenin, daha doğrubir deyişle, felsefi olanın, felsefi düşünüşün edebiyatta var kılınışının sözkonusu iki kanalı da ortaya çıkan yapıtı felsefe olarak nitelemeye yetmez. Hatta‘yetmez’in de ötesinde, böylesi bir yapıt felsefe değildir. “Felsefi”lik, nedenli öne çıksa ya da birilerince çıkarılsa da özellikle roman, öykü, oyun,nehir şiir, vb. söz konusu olduğunda yapıtın taşıdığı bir dizi özelliktenyalnızca biridir. Çünkü edebiyat yapıtının yazarı, ne denli filozof ya dafilozoflaşmış olma niteliğine sahip olursa olsun, bu noktada edebiyatınneliğine uygun bir biçimde onun temel araçlarını (anlatımdan olay örgüsüne,kişi ve kişilerin yaratılmasından kurguya, imgeden betimlemeye, ironidenkarikatürize etmeye, vb. dek) kullanmak ve onlarla iş görmek zorundadır.Kavramlardan çok sözcüklere sarılmak durumundadır. Hangi konuyu işlerseişlesin, onun işi, yapıtta felsefe yapmaktan çok, göstermek ya da yapıtaiçselleştirmek istediği kendisinin dışındaki veya kendisine özgü felsefidüşünüşü, bakışı ya da yaklaşımı, bir yandan metnin dokusuna yedirerek, diğeryandan kişi ve kişilerarası olaylarla nesneleştirip ete kemiğe büründürerek,edebi bir tarzda algılanır kılmaktır. Ki bu, felsefi olanın, felsefi düşünüşün,yazarı tarafından bile isteye bir edebiyat yapıtına içselleştirilmesine delaleteder. Edebiyatta felsefenin var edilişinin ya da var olmasının bir boyutubudur. Ve burada yazarın, bilinçli bir tercihi vardır; felsefi olanı yapıttabilinçle var kılışı.

EdebiyattaFelsefenin Kendiliğinden Varoluşu

Edebiyatta ve onunkapsamındaki türler ve tek tek yapıtlarda, felsefi olanın, bilinçli bir biçimdeiçselleştirilmiş olmasının yanı sıra, yaygın ve kendiliğinden varoluşu da sözkonusudur. Yaygın ve kendiliğinden varoluşu olanaklı kılan ise etik ilişkidir.

Edebiyatın kapsamındakalan ve başta biçimsel özellikleri itibariyle edebilik niteliği taşıyan roman,öykü, oyun türündeki tüm yapıtların ortaklaştığı nokta etik boyuttur, etikilişki boyutudur. Söz konusu türlerde yapıtlar ortaya koyan her yazar, felsefiolanı bile isteye yapıtına içselleştirmeye çalışsın ya da çalışmasın, bununfarkında olsun ya da olmasın, her koşulda bilinçli ya da bilinçsizce, kişi vekişileri aracılığıyla etik ilişkilere yer verir. Özellikle çok katmanlı, çokyönlü, çok boyutlu ve çok anlamlı bir niteliğe sahip romanda bundan kaçışyoktur. Etik ilişkiler aracılığıyla değerin ve değerlerin gösterildiği,olumlama ya da olumsuzlama anlamında kişi değerinin ve değerlerinin yenidendeğerlendirildiği her tür edebi yapıt, yazarın istemesinin niteliği ne olursaolsun, kendiliğinden felsefi olanı içerir; felsefi bir özellik taşır.

Yazar, roman, öykü,oyun türünde herhangi bir edebi yapıtı, hangi saik, kaygı ya da kabulden; hangiinsan anlayışı, dünya görüşü ya da siyasal-ideolojik-dinsel düşüncedenhareketle kaleme almış olursa olsun; bu yapıtlarda hem genel olarak metninanlatısı hem de olay örgüsü ve kişi ilişkileriyle, olumladığı veyaolumsuzladığı değer ve değerlere işaret eder, onları göstermeye çalışır. Bunuyaparken, herhangi bir felsefeye, felsefi düşünüşe ya da onların insana,topluma, değere, vb. ilişkin herhangi bir anlayışına dayanmıyor oluşu, yapıtınözellikle etik anlamda felsefi olanı içermekte olduğu gerçeği ve hakikatiniortadan kaldırmaz. Hatta yazarın felsefeyi hiç sevmediği, onu yadsıyıp ondannefret ettiği, yok saydığı durumda bile…

Etikya da Ahlâk Felsefesi

Felsefenin,başlangıcından bu yana var olduğu kabul edilen, üç temel alanı / konusu,varlık, bilgi ve değerdir. Aksiyoloji olarak da adlandırılan sonuncusu, giderekbağımsız birer felsefe dalı, disiplini haline dönüşmüş olan etik ve estetiğiiçerir. Aksiyoloji, insanın insanla ilişkisinde ve onun kendine nesne edindiğiherhangi bir var olana yönelişinde ortaya çıkan eylemleri, bu eylemlerindeğerini; bunun yanı sıra, değerin ve değerlerin neliği ve gerçekliğini konu veproblem edinip inceleyen bir alandır.

Etik, bir başka deyişleahlâk felsefi ise, genel olarak ahlâkın, “Ahlâksal olanın özünü ve temelleriniaraştıran (…), insanın kişisel ve toplumsal yaşamındaki ahlâksal davranışlarıile ilgili sorunları ele alıp inceleyen felsefe dalı”4dır. Hangi insanın, hangi koşullardaki, hangi eylemlerinin ahlâkî olupolmadığını; bir eylemin ahlakilik değerini taşıyabilmesi için hangi koşullarıhaiz olması gerektiğini araştıran, kişi vicdanı karşısında değişmez, bütüntoplumlar, bütün insanlar için, bütün çağlar boyunca geçerli ve uyulmasıgereken bir ahlâk yasasının var olup olamayacağını problem edinip sorgulayanbir felsefe disiplinidir. Öte yandan ahlâkî eylemler karşısında ya da onlarailişkin telaffuz edilen, onların değerini belirtmek için kullanılan “iyi” ve“kötü”nün neliğini sorgulayan bir disiplindir de…

İnsanın, her davranışı,her eylemi ahlâkî olmadığı gibi ahlâkî bir değere de sahip değildir. Ancak onunbelirli koşullara sahip olan ve o koşullarda yapmayı ya da yapmamayı seçtiğiher eylemi ahlâkîdir. Dolayısıyla etik, insanın hangi koşullarda yapılmışolursa olsun her tür eylemini konu edinmez. Belli türden ilişki vedavranışlarını konu edinir. Ki bundan dolayı, her tür ilişki “etik ilişki”olmadığı gibi, her türden davranış da koşullarından bağımsız olarak ahlâkîdeğildir. Bu durumda yanıtlanması gereken temel soru, “Etik ilişki nedir?” yada “Etik ilişkinin neliği nedir?” sorusudur.

Etikİlişki

Etik konusundakiçalışmalarıyla öne çıkan felsefeci / filozof İoanna Kuçuradi’ye göre, “Etikilişki, insanlararası ilişki türlerinden bir tanesi ve en temelde olanı”dır. Her daim “B e l i r l i b ü t ün l ü k t e b i r k i ş i nin belirli bütünlükte başka birkişiyle ya da en geniş anlamda insanlarla –yüzyüze geldiği veya gelmediğiinsanlarla- değer sorunlarının söz konusu olduğu ilişkisidir: eylemde bulunarakyaşadığı her ilişki.”5

Eylem, yalnızca yapmayıdeğil, yapmaktan vazgeçişi, karşılaşılan, tanık olunan bir olay ya da durumkarşısında yapmamayı seçişi de içerir. Dolayısıyla “her etik ilişki hep birolay içindedir.”6 Yalnızca “belirli birbütünlüğü olan bir kişinin başka insanlarla” kurduğu ilişkilerin değil, aynızamanda, “kişinin bir grup üyesi olarak kurduğu bütün ilişkilerin temelindeetik bir ilişki söz konusudur.”7

Gündelik yaşamın hızlaakan ve hızla değişen yaşantılar yumağı içinde kurulan, başını sonunu, arkaplanındaki saik ve kaygıları, amaçları, niyetleri genellikle bilemediğimiz veikinci kez yinelenip yaşanamayan ilişkileri etik boyutuyla değerlendirebilmekçok güçtür. Bundan dolayı, bu tür ilişkiler, bütünlüklü ve etik açıdandeğerlendirme söz konusu olduğunda, kişiye yeterli veriyi sağlayamaz. Hemeksiktir hem de kişinin elinden avcundan hızla kayıp gider. En iyi ihtimalle,kişinin etkilenme düzeyine bağlı olarak, onun zihninde nedenlerini, niçinlerinibilemediği izler, izlenimler bırakır.

Gündelik yaşantılar veolaylar içinde gerçekleşen ve daima biricik olan etik ilişkilerden geriye kalanizleri izlenimleri, Kuçuradi’ye göre, tamamlayıp birbirine bağlayarakeksiklikleri gidermemizi “sağlayan başka bir kaynak vardır: yapıtları; roman,öykü ve oyunlar. Bu yapıtlar, çeşitli eylem olanaklarını çoğu kez temelleriylebirlikte vererek araştırıcıya adımlarını güvenle atabileceği bir zeminsağlarlar.”8 Çünkü yapıtlarda ortayakonan etik ilişkiler, düşsel düşünsel düzeyde tasarlanıp anlatı ve olay boyutunda,tıpkı kişileri ve yapıtın kendisi gibi yazarı tarafındannesneleştirilmişlerdir. Artık o andan itibaren var olanlar evrenine yeni birvar olan ve nesne olarak katılmışlardır. Gerçek yaşamda vuku bulanların aksine,düşsel düşünsel düzeyde varlık kazandıklarından, nesneleştiklerinden dolayı dadeğişmeden aridirler. Araştırıcıya ya da ilgilisine yeniden yeniden üzerinedüşünüp değerlendirmeler yapma, bağlantılar kurup sonuçlar çıkarma olanağısunarlar. Bundan dolayı da yalnızca ortaya kondukları zaman dilimindeki değil, dahasonraki yıllarda, yüzyıllarda yaşayan insanlar için de geçerlidir bu olanak.

Ne yazık ki, buolanağın, edebiyat eleştirmenleri ve özellikle de kitap tanıtımcılarıtarafından yeterince ve gereğince değerlendirilebildiğini söyleyebilmek mümkündeğildir. Oysa edebiyatta roman, öykü ve oyun yapıtlarının estetik boyutununyanı sıra etik boyutu vardır. Estetik boyut, biçim özellikleri itibariyle“nasıl anlatıldığı” ile ilgiliyken; etik boyut, ne anlatıldığı, niçinanlatıldığı, yapıta içselleştirilen sorun ya da sorunlar, ortaya konan olay veetik ilişkilerle ilgilidir. Bir yapıtın değerlendirilmesi ya da eleştirisindeetik boyutun görmezden gelinmesi, üzerinde durulmaması, ortaya konandeğerlendirme veya eleştirinin daha baştan, eksiklik bir yana, sakatlıkla malulolduğunun delaletidir. Ve bu bir sorundur.

Ancak, özellikle kitaptanıtımcılarınca ve yayınevlerinin tanıtım bültenlerine dayanarak kalemoynatanlarca sorun olarak algılanmayan bu sorunun temel nedeni, edebiyatyapıtlarının değerlendirilme ve eleştirisinde, değer biçme ve değer atfetmeninsözüm ona bir eleştiri ve değerlendirme biçimi olarak öne çıkması / öneçıkarılması ve kabul görmesi vardır. Yapıtın değeri ve değerlendirilmesi değil.

Oysa ele aldığı biryapıtın değerini saptayamayan, onun insan açısından ortaya koyduğu sorunları,etik eylem olanaklarını bulgulamayan ya da bulgulayamayan, yalnızca değeratfetme, değer biçme düzeyinde kalan hiçbir eleştiri veya değerlendirme, yapıtailişkin olumlu ya da olumsuz anlamda ne söylemiş olursa olsun, edebiyateleştirisi, edebiyat değerlendirmesi vasfı taşımaz. Böylesi bir eleştiri ya dadeğerlendirme, en iyi ihtimalle yazanın olumlu ya da olumsuz beğeni duygu vedüşüncelerinin dışavurumudur. Ancak bunun vahim boyutu, özellikle kitaptanıtımcıları söz konusu olduğunda, yayınevleri adına bilinçli ya dabilinçsizce okur avcılığına çıkmak, okura ökse atmaktır.

Sonuç

Edebiyatın neliği,çağlar boyunca değişen anlamı ve gerçekliği dikkate alındığında, tregadyalardanbu yana, özellikle roman, öykü ve oyunlar bazında etik boyutuyla felsefi olanona içseldir. Bundan dolayı edebiyatta felsefeyi, filozofların düşüncelerininya da felsefe akımlarının anlayışlarının edebi yapıtlarda var olup olmamasınaindirgememek gerekir. Keza bir yapıtta işlenen konunun felsefe konusu olupolmamasına da… Çünkü felsefi düşünüş konusu yapılamayacak, felsefede konuedinilemeyecek, neredeyse hiçbir şey yoktur.

Bundan dolayı,edebiyatta felsefi olanı bulgulayabilmek için etik onun etik boyutuna bakmak,bunu bulgulayıp kavrayabilmek gerekir. Bunun da yolu, kendinde bir şey olarakedebiyat yapıtının biricikliği temelinde değerinin saptanıp söylediklerine,gösterdiklerine uygun değerlendirilebilmesinden geçer. Değer atfetmek ya dadeğer biçmekten değil.

* http://atalaygirgin.blogspot.com

* http://yel-edebiyat.blogspot.com

1 İoannaKuçuradi, İnsan ve değerleri, sf. 106, Türkiye Felsefe Kurumu yayınları, 1998.

2 a.g.e. sf.105.

3 a.g.e. sf.106.

4 FelsefeTerimleri Sözlüğü, sf. 68, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1975.

5 a.g.e. sf.3.

6 a.g.e. sf.3.

7 a.g.e. sf.5.

8 a.g.e. sf.4.

Edebiyatın Amacı Üzerine Bir Sorgulama

T.C.'nin Genetiği veya Vicdanı Kirlenmiş Toplum

2012-01-27T15:56:00.000+02:00

TC’nin genetiği veya vicdanıkirlenmiş toplum

Fikret Başkaya

Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı İmparatorluğu’nun devamı olarakvaroldu. Tevatür edildiği gibi bir “kopuş” söz konusu değildi. Osmanlıİmparatorluğunda devlet kutsaldır. Elbette bu sadece Osmanlı’ya mahsus bir “özellik” veya “orijinallik” değildi. Bu, premodern dönemin Eski Rejimlerinin genel durumuydu. Devletin kutsal sayılması demek,devlet dışında hiç bir şeyin bir önemi vedeğeri olmaması demektir. Mevzubahis olan devletse, gerisiteferrüattır ve orada kendi başına bir değeri, kıymet-i harbiyesi olan başka hiç bir şeyyoktur. Devlet çıkarı her şeyi mübâh kılar. Devletin çıkarı ve bekâsı için hertürlü cinayet, katliam, suikast, komplo, hile, yalan... gerekli ve meşrusayılır. Bırakın halktan insanları, devletin çıkarı için padişah ailesimensuplarının katli de son derece olağan bir şeydir. Kardeş, çocuk, ana, baba,hepsi devlet çıkarı için katledilebilir. Başka türlü ifade edersek, Osmanlıİmparatorluğu’nun da dahil olduğu “Eski Devletler ailesinde’ devletin bekâsı, aile içi temizliği varsayarve başka türlü yapması mümkün değildir. Zaten herkes padişahın kuludur. Kulunhakkı yoktur, sadece kulluk yükümlülüğü vardır. Dolayısıyla ilişki yönetendenyönetilene, efendiden kula ve tebaya doğru ve tek yönlüdür.

Kaldı ki, Osmanlı İmparatorluğu ve benzerleri “savaşdevletleridir”. Bu tür devletler varlıklarını savaşa borçludurlar. Varlıklarıdüşmanın varlığına bağlıdır. Düşmanın da iç-düşman veya dış-düşman olmasınınbir önemi yoktur. Bu tür devletler savaş yetenekleri aşındığında tarihsahnesinden silinirler... Savaşla fethedilen yerler yağmalanır, talan edilir,birikmiş hazinelere el konur ve egemenlik altına alınan topluluk bir haraçödemeye zorlanır. Fakat “büyüme-yayılma ” paradoksunun bir sonucu olarak, birzaman sonra, üretici sınıf olan köylüden alınan haraç ihtiyacı karşılayamazhale gelir. Bu durum hem köylü kitlesi [toplum] üzerindeki baskının artmasınıhem de yeni savaşları dayatır. Devlet kendi iç çelişkileri sonucu zayıflar veçöker. Osmanlı İmparatorluğunun tarih sahnesine çıkışının, aynı zamandakapitalizmin de tarih sahnesine çıktığı tarihsel döneme rastlaması,imparatorluğun evrimi üzerinde etkili oldu. Kapitalist üretim süreci kendidışındaki sosyal formasyonları “biçimlendirme, biçimsizleştirme, şartlandırma,kendi mantığıyla uyumlandırma” dinamiğine sahiptir. Bu dinamiğin bir sonucuolarak, Osmanlı sosyal formasyonundaki aşınma derinleştikçe, yönetici elit,varlığını sürdürmek için kapitalist dünyadan bir dizi kurum, kural, teknik, yöntem,tarz, vb. ithal etme yoluna gitti. Bu“ona benzeyerek kendini koruma”, devleti yaşatma refleksiydi... Batıdakindenfarklı olarak, Osmanlı yenilikleri yeninin, yeniyi yaratmanın değil, eskiyikorumanın ve sürdürmenin hizmetindiydi. Dolayısıyla yenilik denilenler eskininüstündeki yamaydı... Yeni ve yenilik denilen düzenlemelerin,kurumların, söylemlerin bir temeli yoktu. Batı’da yenilikler Eski Rejimle ve onun gelenekselidieolojisiyle bir hesaplaşmanın araçları ve sonuçlarıyken, bizde “eskiyi nasılyaşatabiliriz ” sorusunun cevabı olarak varoldu... Dolayısıyla, eski rejimle veonun geleneksel ideolojisiyle gerçek bir hesaplaşma ve eskiyi aşma-yeniyiyaratma girişimi hiç bir zaman söz konusu olmadı... Başka türlü söylersek,Cumhuriyet döneminde de devlet Osmanlı İmparatorluğundaki gibi kutsal sayılmaya devam etti. Devletinkutsandığı bir rejimin modernliği de tabii bir retorik olmanın ötesinegeçemeyecekti ve geçemedi... Velhasıl retorikle realite arasında bâriz biruyumsuzluk varlığını sürdürmeye devam etti.

Devletin kutsal sayıldığı yerde “gerisi teferrüat” sayılacağına göre, kullanılan modernist dilin debir karşılığı olması mümkün değildi. Devletin kutsal sayıldığı yerde yurttaşolmaz. Devlet ricâlinin insanlara ‘yurttaşmış’ gibi davranması, öyle bir söylemin varlığı, insanların da kendini‘yurttaş’ sanmasının reel bir karşılığı yoktur... Orada söz konusu olanikiyüzlülüğün içselleştirilmesinden başka bir şey değildir... “Yurttaşlıkdurumu” ancak bir mücadele ile kazanılabilir ve korunabilir... Birileri size:“artık bundan sonra yurttaşsınız” dedi diye yurttaş olunmaz. Zira yurttaşlık,yurttaş bilincini var sayar... İmparatorluğun reayası 1923 de yurttaş olmadı. Ozamana kadar ‘padişahın kulu’ olan halk kitlesi, 1923’den sonra artık “vatanınkulu” olacaktı ki, garp cephesinde yeni bir şey yoktu... Vatanın ne olduğu,sahibinin kim olduğu da bilindiğine göre... Lâkin “eskiyi” yeniymiş gibi sunmayı, daha doğrusu dayatmayı başardılar.Bu işi de esas itibariyle okul ve öğretmen, velhasıl eğitim sistemi sayesindekotardılar... Dolayısıyla, TC’nin yaklaşık doksan yıldır kolaylıkla iriliufaklı katliamlar yapabilme ve siyasî cinayetler işleyebilme rahatlığınıanlamak, sözünü ettiğim geri planı dikkate almadan mümkün değildir. Sonon-onbeş yılda, son otuz kırk yılda yapılan katiamları, işlenen siyasîcinayetleri bir hatırlayın, ne demek istediğimi anlayacaksınız... Bu durum,dünün reayasının ve kulunun] bu günün yurttaşı olamayışıyla açıklanabilir.İnsanlar seçimlerde oy kullanmayı matah bir şey sanıyorlar... Seçimlerin biraldatmaca olduğunun farkında değiller. Seçim oyunu aslında insanları oyunagetirmek için oynanıyor... Oyun kurucularda mâlûm olduğuna göre...

Hırsızın kabahati...

Bir ülkede yaşayan insanların yurttaş bilincinden yoksunoluşu, hak, özgürlük, eşitlik ve adalet bilincinin yetersizliği, devletinkatliamlar yapma, insanlık suçu işleme konusunda hareket alanını genişletiyor.İnsanlar yapılan her katliam veya işlenen her siyasi cinayet karşısında sessizve tepkisiz kaldıklarında, hem gelecek katilamlara ve cinayetlere ‘onay’ vermişoluyorlar hem de her katliam ve siyasi cinayetle vicdanları kirleniyor... Buvesileyle vicdan kirletmeye memur edilmiş, vicdanları en çok kirlenmişpolitikacı, akademisyen, gazeteci, yazar, “konunun uzmanı” denilenlerin pis misyonunu da hatırlamamak olmaz. Bukesim, yapılan her katliamı, her siyasi cinayeti “haklı” ve “gerekli” göstermekiçin seferber oluyor... Son Uludere katliamında ortalama insanın, ortalamatavrı utanç vericiydi. En utanç verici olanı da her halde bir kısım ‘pişkinpolitikacı, hükümet erkanı, televizyonlarda boy gösteren “yorumcu” ve gazeteköşelerine çöreklenmiş akl-ı evvellerdi... Söylediklerinin özeti şuydu: “Devletkatliam yapmaz... Benim devletim katliam yapmaz. Benim atalarım katliamyapmaz...” Bu bir kazadır, böyle şeyler olur, zaten her yerde oluyor... ABDbunu her zaman yapıyor... Eğer bütün bu katliamları, sizin devletinizyapmadıysa, eğer tüm bu cinayetleri sizin devletiniz işlemediyse o zaman bunlarkimin eseridir? Fransa parlamentosunda ‘Ermeni katliamı olmadı’ diyenincezalandırılmasıyla ilgili yasa teklifi gündeme geldiğinde, başbakan Erdoğan: “Ben atalarıma katliam yaptı dedirtmem, asıl Fransızlar Cezayir bağımsızlıksavaşı sırasında yaptıkları katliamın hesabını versinler” demişti. Başbakanınbu sözleri bana bir şey hatırlatmıştı. 1967 yılında, Pariste, Albert Chateletöğrenci restoranında, yemek masasında karşımda oturan iki öğrenciyle sağdansoldan konuşurken, bana hangi ülkeden olduğumu sordular, Türkiyeliyim deyince,“biz Cezayirliyiz ve size kırgınız” demişlerdi... “hayırdır, bu da nerdençıktı” dediğimde, “sizin hükümetiniz Birleşmiş Milletler’de Cezayir’inbağımsızlığının oylandığı oturumda Fransa lehinde oy kullandı” karşılığınıverince, ben de “kırgın olmaktahaklısınız, lâkin o ayıpta benim bir dahlim yok” karşılığını vermiştim. Sonraisimleri Muhammed ve Abdu olan bu iki sevimli Cezayirliyle yıllarca sürecekdostluğumuz başlamıştı... Eğer Fransızlar Cezayir’de katliam yaptıysalar, Türkhükümeti Fransa’nın tarafını tuttuğunda o katliamı onaylamış, insanlık suçunaortak olmuş olmuyor muydu? Fakat bu bir istisna değildir. Ne zaman mazlumhalklar emperyalizme, koloniyalizme karşı ayaklansalar, özgürlük, bağımsızlıkve haysiyet mücadelesine girişseler, TCyöneticileri tartışmasız kolonyalistlerin, emperyalistlerin safında yer aldı.Neden aldığının, neden almak zorunda olduğunun tahliline burada girmeyeceğim...

Uludere katliamını haklı göstermek için büyük çaba gösterenakl-ı evveller “ sınırın ötesinde işleri neydi” diyorlar. Bu kuş beyinlilerdenbir teki o sınırları kimin çizdiğini sorun ediyor mu dersiniz? Asıl insanlıksuçu bizzat o sınırın varlığı değil miydi? Bir aileyi, bir topluluğu ikiyebölen bir sınırın ne gibi bir kıymet-i harbiyesi olabilir? İnsanı yaşamaraçlarından mahrum eden, açlığa mahkûm eden bir sınırın meşruiyeti olur mu?Kaldı ki, hiç bir gerekçe hiç bir katliamı haklı göstermeye yetmez. Adı üstündeinsanlık suçunun gerekçesi olur mu? İnsanlık suçunu gerekçelendirmek ne nemembir küstahlık ve alçaklıktır? Bu vahşeti ‘haklı’ göstermek için seferberolanlar, vicdanları en çok kirlenmiş olanlardır. Kirlenmiş vicdanlılar toplumunvicdanını da kirletmeyi şimdilik başarıyorlar... Lâkin bu dünyada her şeysonludur... Katliam ve siyasî cinayet TC için istisna değil, kuraldır verejimin genlerinde mündemiçtir... Osmanlıda en büyük katliamları yapanlardevlet katında en yükseğe çıkanlardı... Maalesef bu “gelenek”, Cumhuriyetdöneminde de geçerli olmaya devam etti... Lâkin şimdilerde bir yenilik de sözkonusu... Artık katliamın yolu ‘insansız hava araçlarından’ geçiyor ve bu“yenilik” “çağdaş” Türkiye’ye ne kadarda yakışıyor... İnsansız araçlar insanlara kimin katledileceğini gösteriyor.Bundan âlâ modernlik, kalkınmışlık mı olur! Artık Türkiye’yi yönetenler “muasırmedeniyetler seviyesinin üstüne çıktıklarından” emin olabilirler... Şu utançverici manzaraya bir bakın. Toplum nehallere düşmüş... Görünen o ki, bu kepazelik, bu utanç verici durum, TC biroperasyonla [devrimle] temizleninceye kadar devam edecek... Kimse kendini aldatmasın,“hukuk devleti” mavalına aldanmasın... Zaten bu işleri kotarmak için işte böylebir “hukuk devleti” gerekiyor... Hukuk devletinin ne olduğunu merak edenlerHrant Dink davasına baksınlar... Siz ‘hukuk devleti’ denileni ne sanıyorsunuz?Bütün mesele işlenen cinayetlerin, yapılan katliamların üstünü örtmekten ibaretdeğil mi? Bundan âlâ hukuk devleti mi olur? Sevsinler hukuk devletinizi...Devlet tarafından yapılan katliamların, işlenen siyasi cinayetlerin üstünüörtmeye çalışanlar insanlık suçu işleyenlerdir ve bu vicdanı kirlenmişleriniflah olmaları da, islah olmaları da mümkün değildir...

* http://www.ozguruniversite.org

Zenginlik, yoksulluk ve özel mülkiyete dair(I)

2012-01-27T15:48:00.001+02:00

Zenginlik, yoksulluk ve özelmülkiyete dair [I]

Fikret Başkaya

Neden yoksulluk var? Neden yoksulların sayısı sürekliartıyor ve artmak zorunda? Göreli ve mutlak yoksulluğun sürekli büyümesininsebebi nedir? Neden hep “yoksullukla mücadeleden” söz edildiği halde yoksullukçığ gibi büyüyor. Yoksullukla mücadele söylemi neyi gizliyor? Bunun doğrusuzenginlikle mücadele olması gerekmiyor mu? Eğer öyleyse neden hiç “zenginliklemücadele” diye bir şey akıl edilmiyor? Zenginlikle mücadele akla gelmiyor zirazengin ve zenginlik bir tabu mertebesine yükseltilmiş durumdadır... Tabu sözkonusu olduğunda, ondan söz etmek yasaklanır. Kimse ağzına almak istemez,almaya cesaret etmez... “Ayıbı açığa vurmanın âlemi yok” denecektir... Bir şarkıcının iki saatte kazandığını, asgariücretle çalışan biri nasıl olup da tam 11 yılda kazanabiliyor? Bir şirketpatronunun veya yöneticisinin [ CEO’su densin] bir saatte kazandığı 2783 dolarneden sorun edilmiyor? Bu “yetenekli”, “akıllı”, “becerikli”, “işbitirici”kişi, saatte 2783 dolar kazanırken, çalıştırdığı işçiler de saate 28 centkazanıyor... Hesap ortada... Aradaki yetenek, akıl, beceri farkını birdüşünün... Ve bir tek kişinin 74 milyar dolar servete sahip olduğu bir dünyada1 milyar insanın açlıkla cebelleşmesine şaşmak niye? Soruları çoğaltmak mümkün ama aslında durumsanıldığı kadar karmaşık değil!

Mâlûm, kelime ve/veya kavram çifti diye bir şey vardır. Bu,bir kelimenin veya kavramın, başka bir kelime veya kavrama gönderme yaparakvarlık kazanmasıdır. İşte zenginlik ve yoksullukkelimeleri bu gruba dahildir. Zenginlik olmadan yoksulluk olmaz veya yoksulluk olmadan zenginlik olmaz.Efendi ve köle, zâlim ve mazlûm, güzel ve çirkin, iyi ve kötü, sıcak ve soğuk,vb. kelime/kavram çiftine dahildir. Bu tür kelime ve/veya kavram çiftidurumunda, çifti oluşturan kelime veya kavramdan her biri diğerini varsayar,ona gönderme yapar veya imâ eder. Elbette burada bizi ilgilendiren zenginlik veyoksullukla ilgili olarak belirleyicilik ilişkisine açıklık getirmek önemlidir.İlişkinin yönü, zenginden yoksula doğrudur. Zenginlik olduğu için yoksullukvardır. Öyleyse yoksulluğu gerçekten sorun eden birinin çözümü nerede bulacağıbellidir. Eğer zengin olmasaydı yoksul da olmazdı...

O halde neden zenginlik var sorusuyla başlamak gerekecektir.Yoksulluk zenginlikten kaynaklanıyorsa, zenginlik nereden kaynaklanıyor?Zenginlik de özel mülkiyetten kaynaklanıyor. Eğer özel mülkiyet diye bir şeyolmasaydı, sözlüklerde zenginlik ve yoksulluk kelimeleri de olmazdı... Eğerinsanlar üretmek ve yaşamak için gerekli araçlara Faiz Cebiroğlu’nun dediği gibi “ortakça“sahip olsalardı, özel mülkiyet diye bir musîbet toplum yaşamına musallatolmasaydı, zenginlik de yoksulluk da olmazdı. Tabii akla, mantığa, izâna, sağduyuyaaykırı kapitalist sistem de geçerli olmazdı. Doğal yaşam tehdit altında olmazdı... Demek ki, insanlığın ve uygarlığınşimdilerde içine sürüklendiği sefil durumun gerisinde, üretmek ve yaşamak içingerekli araçlara, yaşamı var eden ve sürekliliğini sağlayan kaynaklara küçükbir azınlık tarafından el konulması keyfiyeti yatıyor. Başka türlü ifadeedersek, bu günkü kepazelik bir sapmanınsonucu... Herkese ait olması gerekenin, herkesin ortak kullanımına sunulmasıgerekenin, küçük bir azınlık tarafından gasbedilmesi de hukuk sistemiyle korunup,sürekliliği sağlanıyor... Birilerinin herkese ait olması gereken yaşamaraçlarına el koyup, sahiplenmesi, başkalarının kullanımının yasaklanması,hukuk sistemiyle meşrulaştırılsa da, ne meşrudur, ne haklıdır ve nemantıklıdır, ne de mabûl edilebilir bir şeydir... O zaman geçerli hukuksisteminin aslında neyi ifade ettiğini de tartışma gündemine getirmekgerekecektir. Hukukla ilgili tartışmayı şimdilik başka zamana bırakarak, asılkonumuza dönelim ama geçerken şu “hukuk” denilenin hukukçulara, “konunun uzmanlarına”bırakılmaması gereken bir şey olduğunu da hatırlatarak...

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde özel mülkiyet diye birşey bilinmiyordu. İnsanlar ortak üretip, ortak tüketip, ortak yaşamayıbaşarıyorlardı. Uygarlık belirli bir eşiği aştığında, gücü ele geçirensınıflar, zor ve savaşla insanları köleleştirdi, kendilerine tâbî durumagetirdiler, herşeyin sahibi oldular, herşeye hükmeder duruma geldiler. Sadecebirikmiş zenginlik, toprağın altı ve üstü değil, insan toplulukları da birkralın, hükümdarın, prensin, sultanın, hanın... kulları, köleleri, tebalarıdurumuna geldi. Yaratılan zenginlik küçük bir azınlığın elinde toplandı. Bugüçlü olanın şiddete başvurarak topluluğa ait olması gereken yaşam araçlarınael koyması demekti. Sistem şiddete ve zora dayalı olarak kendini var ediyorduama bir meşrulaştırmaya da ihtiyaç duyuyordu elbette... Bu amaçla ideolojikkölelik veya gönüllü kulluk devreye sokuluyordu... Geçerli durumun “Tanrı’nınarzusu olduğu, efendinin de Tanrı’nın iradesinin temsilcisi olduğu düşüncesiyerleştiriliyordu.

Kapitalizmin tarih sahnesine çıkmasıyla, önceki dönemdekizorun, şiddetin ve kaba kuvvetin yerini para alacaktı. Elbette bu şiddetinsahneden çekildiği anlamına gelmiyordu. Zira egemenlik, tahakküm ve zulümdüzeni mutlaka iki şeye ihtiyaç duyar: Şiddet, zor, kaba kuvvet, baskı ve zulümve gönüllü kulluk veya ideolojik egemenlik. Zaten kapitalizmle birlikte ortayaçıkan burjuva düzeni, Eski'nin mirasçısıydı, önceki dönemde atılmış temellerüzerinde yükselmişti... Fakat, yeni sistemin paraya dayanması, zora, kabakuvvete dayalı sistemden farklı bir nitelik taşıyordu, zira, para parayıçekiyor... Parası olan her seferinde daha çoğuna sahip oluyor, sürecin herileri aşamasında sosyal eşitsizlik büyüyor, zengin-yoksul uçurumu derinleşiyor.Paraya dayalı düzen reel bir karşılığı olmayan, özgürlük, demokrasi, insanhakları gibi söylemlerle meşrulaştırma yoluna gidiliyor. Özü itibariyleanti-eşitlikçi bir sistem olan kapitalizm geçerliyken, adaletten, barıştan,özgürlükten, insan haklarından, vb. söz etmek ikiyüzlülük değil midir? Herkesi herkese düşman etmeye görekurgulanmış, emek sömürüsüne dayalı kapitalist sistemde barış mümkün müdür?Eğer gerçekten barış amaçlanıyorsa, adaletin amaçlanması, adalet amaçlanıyorsada eşitliğin amaçlanması gerekir. Herkim ki, sosyal eşitlik için mücadele etmiyorsa, barış ve adaletten sözetmesinin bir kıymet-i harbiyesi yoktur... Kapitalizm geçerliyken özgürlük,sadece mülk sahibi sınıfların, sermaye sahiplerinin, paraya hükmedenlersınıfının özgürlüğüdür...

Özel mülkiyetin yüceltilmesinin, kutsanmasının vedayatılmasının gerisinde Batı burjuva düşüncesinde içkin [ mündemiç] biranlayış bulunuyor ve bu anlayışın kökleri Greko-Romen ve Yahudi- Hrıstiyan [Judeo-Chretien] ve burjuva gelenekte bulunuyor. Nitekim Eski Ahit de: “Tanrıinsanı kendi suretinde yarattı... "Verimli olun, çoğalın" dedi,"Yeryüzünü doldurun ve denetiminize alın; denizdeki balıklara, göktekikuşlara, yeryüzünde yaşayan bütün canlılara egemen olun” dedi. [Eski Ahit[Tevrat]. 27-28. ayetler]. Dikkat edilirse, “tüm canlılarla birlikte yaşayın,varolun” denmiyor, kendi dışınızdaki şeylere “egemen olun” deniyor... O haldeherkese ait olanın özel mülkiyet konusu olması nasıl meşrulaştırılıp/dayatıldı? Bu işin de bujuva ideolojisinin ve liberalizmin en önemliteorisyenlerinden biri ve kendisi de bir burjuva olan İngiliz John Locketarafından kotarıldığı anlaşıyıyor. J. Locke, “ An Essay Concerning the TrueOrijinal Extend and End of Civil Government”, The Second Treatise of CivilGovernment, [1690, chapter 5 ] adlıeserinde, Tanrı’nın insanlığa sunduğu kaynağın bir kısmının özel kullanıma,özel mülkiyete evrilmesininin, başkalarının kullanımdan dışlanmasınıngerekçesinin ‘o kişinin harcadığı emekle’ açıklıyor. Eğer, diyor John Locke, “Toprak ve tüm aşağı yaratıklar Tanrı tarafından tüm insanlara bahşedilmişse,her insanın da kendine ait olması gerekir”.... Eğer doğanın ürünlerine bir emekharcanarak sahip olunuyorsa, emek ona bir ilave yapıyorsa, kendi emeğiyle eldeedilenden başkalarının hak iddia etmeye hakkı yoktur...” diyor. Bu durumdabireysel sahiplenme [mülkiyet| dışında kalan da başkalarına ait olacaktır...Oysa birilerinin ortak olanı sahiplenip/kullanması, başkalarının her türlümülkiyetten dışlanması demeye gelir. Eğer özel sahiplenme [mülkiyet] doğanın kaynağını ve geçmişin mirasını yokederse, başkalarına ne kalacaktır? Aslında İngiltere'de ve İskoçya'da ortakkullamın konusu olan toprakların özel mülke dönüştürülmesi, toprak lordu kapitalistlertarafından gasbedilmesi, Locke’dan önce başlamıştı, vahşi özelleştirme dalgasıondan sonra da devam etti... Döneme köylü isyanları ve komünist hareketler [komünist “Diggers” hareketi gibi] damgasını vurmuştu. Artık geçerli burjuvaanlayış, ortak kullanım konusu olan şeyleri değersiz sayıyordu. Bir şeyindeğerli olmasının koşulu, o şeyin özel mülkiyet konusu yapılmasıydı...Özetlersek, Locke, ‘ birey çalışmasıyla, harcadığı emekle kamuya, topluluğa aitolan ama bir değeri olmayanı, değerli bir hale getiriyor ve tabii ona sahipolmayı da hak ediyor...’diyor İngilizcede işlenmeyen toprak, telef edilmiş toprak [waste land]sayılıyor ve Locke oradan hareketle de özel mülkiyeti meşrulaştırıyor. Vebaklayı ağzından çıkarıyor: “Eğer kullandığımız şeyin gerçek değerini lâyıkıylatahmin etmek istersek, farklı maliyetleri hesap edersek, emeğe ve doğaya aitolanı ayrıştırırsak, emeğin payının %99 olduğunu görürüz...” Daha sonra faizindevreye girmesi ve kapitalist sürecin olgunlaşmasıyla “paranın parayı çekmesi”süreci de hızlanıp derinleşecek, her şey çığırından çıkacaktı...

Elbette bu tür bir mantık ve düşünce sistemi geçerli olunca, özel mülkiyetinmeşrulaştırılması, kutsanması, yüceltilmesinde şaşılacak bir şey de olmazdı. Ozaman nasıl olup da bir şarkıcının 2 saatte 80 bin TL “kazandığı” da sorunedilmezdi... Çünkü bu parayı emeğinin karşılığı olarak kazanmıştır... öyleya... Aslında şarkıcının ‘kazandığını’ sandığı ve lüks harcamalarda kullandığıpara, gerçekten bir emek harcanarak yaratılmıştır ama bunda şarkıcının dahlison derecede önemsizdir. Asıl emeği harcayan işçilerdir ve şarkıcıya ‘yeteneği’karşılığında transfer edilen emek sömürüsünün sonucu olandır. Mafyanın elkoyduğu için de aynı şey söz konusudur ve emek sömürüsü sonucu yaratılan vekapitalist sınıf tarafından el konulan değerin mafya tarafından hileye veşiddete başvurularak el konulan kısmıdır, yani bir transfer söz konusudur.Artık sadede gelebiliriz. Gerçekten John Locke’un iddia ettiği gibi mülkiyetnerdeyse tamamiyle emeğe, bireyin tekil emeğine mi dayanır? Ya da böyle bir şeymümkün müdür? Eğer bu mümkün olsaydı, âdil sayılabilir miydi? Farzedelim ki, son derece yetenekli, akıllı,becerikli, “işbitirici” biri, bir uçak kazası sonucu okyanusa düştü ve şanseseri ıssız bir adaya çıkmayı başardı. Bu kazazede dışarıyla bağ kurmasıimkânsızken neleri ne kadar yapabilir? Yaşamını nasıl sürdürebilir, neye nekadar sahip olabilir? Bir kere günün çoğunu balık, salyangoz, yengeç, v.b.avlayarak ya da yenebilir bitki ve varsa meyveleri toplayarak geçirecektir.Taşları veya ağaçları birbirine sürterek ateş yakabilirse, avladıklarınıpişirerek yiyebilir, kendine ağaçlardan ve otlardan bir baraka, belkiağaçlardan bir küçük kayık yapabilir... Zamanla bazı bitkileri sınırlı birşekilde yetiştirebilir... Avlayabilirse hayvan derisinden veya bitkilerdenörtünecek bir şeyler yapabilir... Bir gün adadan kurtulma umuduyla sevgilisine,eşine ve çocuklarına hediye edeceği deniz kabukları biriktirir... Dahafazlasını yapması pek mümkün değildir... Aynı kişi bir sanayi işletmesinin veyafinans grubunun CEO’su olsaydı nelere sahip olabilirdi... Belki istediği herşeye... Demek ki, insanın neye sahip olacağı bireysel emek ve çabasından başkafaktörlere bağlı, sadece kendi çabasından, yeteneğinden, ustalığından,becerisinden neşet eden bir şey değil... Başka türlü ifade edersek, emeğinhangi koşullarda harcandığı büyük önem taşıyor.

Değerin veya zenginliğin üç kaynağı vardır: 1. Doğanınkatkısı; 2. Geçmiş nesillerin mirasıolan bilgi, beceri teknik yetenek, alet-edevat, kültür, v.b. ; 3. Yaşayanneslin gerçekleştirdiği işbirliği [sosyal emek]... İşte bu gün emekverimliliğinin ve yaratılan zenginliğin gerisinde esas itibariyle bu üçübulunuyor ve orada bireyin tekil katkısı ihmal edilebilir değilse de sonderecede sınırlıdır. Bu da demektir ki, toplam ortak ürün doğanın, geçmiş vemevcut nesillerin ortak çabasının ürünü olarak tezahür ediyor. Eğer öyleyse,herkese ait olması gerekenin özel sahışlar tarafından ele geçirilmesi,sahiplenilmesi, özel mülkiyet konusu yapılması, mantıklı, haklı ve âdil, meşru,dolayısıyla kabul edilebilir değildir... Lâkin hukuka uygundur... Yasaldır...En zengin Amerikalı Bill Gates’in 59 milyar dolar serveti olduğu biliniyor.Yukarıda saydığımız üç unsur dikkate alınsaydı, Bill Gates’in sahip olmasıgereken en çok ne kadar olabilirdi dersiniz? Bu gün sahip olduğunun kaçmilyonda birini hak ederdi? Elbette ortak zenginliğin özel kişiler[kapitalistler ve çevresi] tarafından bu şekilde ele geçirilmesi, özel mülkdurumuna getirilmesi, lüks tüketimle yok edilmesi, sadece insânî, sosyal,politik olumsuzluklar ve kötülükler ortaya çıkırmakla kalmıyor, doğatahribatına, ekolojik bozulmaya, velhasıl yaşamın temelinin aşınmasına da nedenoluyor. Bu temel dengesizlik ve eşitsizlik, bir dizi tehlikeli dengesizliğe dekaynaklık ediyor. Özel mülkiyetin geçerli olduğu üstelik kutsandığı birdünyada, ahlâktan söz etmek bir şeyi olmadığı yerde aramaktır zira özelmülkiyetle ahlâk bağdaşır değildir. Hem insanlığın ortak çabasının ürünü olanservet [zenginlik] küçük bir mülk sahibi kapitalist sınıf ve çevresi tarafındanyağmalanacak, bir de oradaki devlete “hukuk devleti” denilecek ve etikten,insan haklarından, demokrasiden, özgürlükten, insan haklarından söz edilecek...Bu durumun sürdürebilirliğine kim daha ne zamana kadar inanabilir?

Kaldı ki, belirli bir eşik aşıldığında maddi zenginlik birrefah unsuru olmaktan çıkar. Sahip olma, her seferinde daha çoğuna sahip olmatutkusu tarafından rehin alınmış bir insan, aslında sahip olduğu şeylertarafından sahip olunan durumuna düşer. Bu, sahip olanın sahip olunmasıdurumudur... Zira, artık o yola giren bireyin iradesi devre dışı kalmıştır. Bubakımdan gerekli olanla, gereksiz ve vazgeçilebilir olan ayrımının yapılmasıönemlidir. Sahip olma dürtüsü de , farklı olma isteğinden bağımsız değildir.İnsanlar başkasının sahip olduğundan fazlasına sahip olmayı bir mârifetsayıyorlar. Okullarda verilen eğitim de “farklı olma”, “herkes gibi olmama”bilincini yerleştirmeyi amaçlıyor...

Kapitalist sınıf üç alt-unsurdan oluşuyor: 1. Sermayesahipleri, [paraya sahip olanlar, hisse senedi sahipleri, faiz karşılığı borçverenler]; 2. girişimci [müteşebbis] denilen işletme yönetici ve sahipleri ve;3. üretilen malları tüketiciye ulaştıran tüccarlar. İşte bu üçüçevresindekilerle birlikte toplumun üretici gücünü/kapasitesini, toplumsalservetin de en büyük bölümünü ellerinde tutuyorlar ve burjuva sınıfınıoluşturuyorlar. Bilindiği gibi gibi burjuva sınıfı sadece mülk sahibisınıflardan ibaret değildir. Politikacılar, sivil ve militer bürokrasininyükseklerindekiler, üniversite üyeleri, medyada etkin kesim, sanatçılar,eğelence sektörünün kaymak tabakası, vb. burjuva sınıfnı oluşturuyor. Üretimaraçlarının ve yaşam araçlarının özelmülkiyetine sahip olmaları, mülksüzleştirilmiş, emeklerini satarak geçinen işçisınıfının ve bir bütün olarak emekçi sınıfların emeğinin ürünü olana elkoymalarına imkân veriyor.

Bu vesileyle mülkiyete dair kafa karışlığının da aşılmasıgerekir: Birincisi, mülkiyetten sözedildiğinde bir kere özel mülkiyet kastediliyor; ikincisi, insanın yaşamı içingerekli olan üretim ve tüketim araçları mülk tanımı dışındadır. Arabaya sahipolmakla o arabayı üreten fabrikaya sahip olmak aynı şey değildir. Mülkiyetbaşkasının emeğini sömürmeye, başkasınının emeğinin ürününe el koymaya imkânveren, üretim ve yaşam araçlarına sahip olmaktır. Bir insanın ihtiyacanımütevazı düzeyde sağlayan üretim ve yaşam araçlarına sahip olmak mülkiyetdeğildir...

İnsanlığın ortak serveti [zenginliği] ve yaşam kaynağıolanın özel şahışlar tarafından sahiplenmesini haklı gösterecek hiç bir haklıve mantıklı gerekçe yoktur. Öyleyse özel mülkiyetin tasfiyesini amaçlayan,‘genel toplum yararını’ veya “insanlığın ortak iyilğini” esas alan bir rotayagirmek için de hiç bir engel yoktur...

Zaten özel mülkiyetin gerekliliği ve vazgeçilmezliğine dairileri sürülen bildik argümanların hiçbir bir inandırıcılığı yoktur. Gelecekyazıda özel mülkiyetin neden ortadan kaldırılması gerektiğine dair tartışmayısürdürebiliriz...

* http://www.ozguruniversite.org

UYGARLIK KRİZİ

2011-12-03T13:12:00.001+02:00

Bu biruygarlık krizidir...

Fikret Başkaya

1. Bu günün burjuva toplumlarınıngerisinde, her ikisi de az-çok eşzamanlı olarak XVIII. yüzyılın son çeyreğindeortaya çıkmış iki devrim veya ‘kopuş’ bulunuyor: İngiliz sanayi Devrimi ve Büyük FransızDevrimi. Bunlardan birincisi kapitalist ekonominin üzerinde yükseldiğiteknolojik temeli oluştururken, ikincisi de politikanın nasıl yapılacağının kurallarını vaz ediyordu. Elbettekapitalizmin tarih sahnesine çıkışı daha önceye rastlıyor. Genel bir çerçevede,yeni ve orijinal bir üretim tarzı veya uygarlık modeli olan kapitalizmin,Kristof Kolomb’un macerasıyla [1492] başladığını söylemek mümkündür. Başkatürlü ifade edersek, kapitalizmin tarihi yaklaşık beş yüz yol kadar gerileregidiyor.

İngiliz sanayi devrimi gelenekselüretim ve yaşam koşullarını tasfiye edipkapitalizmi dünyanın geri kalanına dayatırken, Fransız devrimi de gelenekselegemenlik biçimlerini ve politika yapma yöntem ve kurumlarını tasfiye etti.Artık egemenlik miras yoluyla devam etmeyecek, geleneğe ve dine dayalı sistemgeçerli olmayacaktı. İnsan haklarına ve ‘genel iradeye’ dayalı bir yönetimtarzı geçerli olacaktı. Geride kalan iki yüzyılı aşkın dönemde, insan haklarınıgüvence altına almak üzere yürütülen özgürlük ve eşitlik mücadelesiyle, mülksahibi [sermaye sahibi] sınıfların burjuva egemenliğini dayatma ve sürdürmemücadelesi devam etti. Esasen kapitalizmle demokrasinin, özgürlüklerin ve insanhaklarının uyuşması zaten mümkün değildir. Zira, sermayenin büyümesi, ancakgeniş toplum kesimlerini mülksüzleştirerek, yoksullaştırarak, üretmek veyaşamak için gerekli araçlardan yoksunlaştırarak, proleterleştirerek mümkündür.Dolayısıyla yaşam araçları küçük bir mülk sahibi [sermaye] sınıfının elindetoplandıkça ve aradaki uçurum da zorunlu olarak derinleşmeye devam ettikçe,Fransız Devriminin temel sloganları olan “özgürlük, eşitlik ve kardeşlik[fraternité] içi boşluktan kurtulamazdı ve kurtulamadı. Zaten eşitliğin olmadığı yerde özgürlük, mülk sahibi ve/veya güç veiktidar sahibi sınıfların özgürlüğüdür. Zira özgürlük, adâlet ve demokrasi,zorunlu olarak eşitliği varsayar.Eğer bir sistem eşitsizlik temeli üzerinde yükseliyor ve kendini ancakeşitsizlikleri daha çok derinleştirerek var edebiliyorsa, orada demokrasiden,özgürlükten, adâletten, insan haklarından söz etmek abestir...

Gerçi kapitalizmin “yaratıcıyıkıcılık” olduğu söylendi [J. Schumpeter ve başkaları] ama sistemin yıkıcılığıher dönemde yaratıcılığına baskındı. Her aşamada yaptığından daha çoğunuyıkarak yola devam edildi ama insanlara yıkılan, yok edilen değil, yapılangösterildi. İnsanlar daha çok yapılanı görmeyi ‘yeğlediler...’ Velhasıl,burjuva egemenliğinin demokrasi, özgürlük ve insan hakları... söylemiylemeşrulaştırılması geride kalan yaklaşık iki yüzyılın rahatsız ediciçelişkisiydi...

2. Kapitalizm, temeleğilimlerinin ve dinamiklerinin bir sonucu olarak, kriz üretmeye mahkûmdur.Başka türlü söylersek, kapitalizm krizsiz yol alamaz. Zira, kapitalizmkoşullarında üretimle tüketim arasındaki doğrudan bağ kopmuş durumdadır. Üretimkararları anarşik bir ortamda binlerce, onbinlerce, yüzbinlerce, milyonlarcainsan [müteşebbis] tarafından veriliyor. Her bir kapitalis toplam artı-değerdendaha çok pay almak zorunda. Rekabet onu her seferinde daha çok üretmeye,sermayesini büyütmeye zorluyor. Belirli bir eşik aşıldığında üretilen mal stoğusatılamıyor ve sistem krize giriyor. Aşırı sermaye birikimi oluşuyor. İştekriz, bu sermaye fazlasını yok etme işlevi görüyor. Eğer kriz yeterli tasfiyeyiyapamaz ise, savaş devreye giriyor. Dolayısıyla krizler de, savaşlar dakapitalizmde içerilmiş [mündemiç] durumdadır. Bu yüzden kapitalizmin tarihikrizlerin ve savaşların, başka türlü ifade edersek, yıkımın tarihidir...Krizler de iki şekilde tezahür ediyor: Yaklaşık 3-5-7 yıllık aralıklarla ortayaçıkan devrevi krizler ve 20-25-30yıla yayılan yapısal krizler. XIX.yüzyılda devrevi krizler daha sık ortaya çıkıyordu. Zira o dönemde işçi sınıfıtüketimi köylü üretimine ve aile içi üretime dayanıyordu. Bu durum sürekli birtalep yetersizliği durumu ortaya çıkarıyordu. XX. yüzyılda bir dizi yeniunsurun devreye girmesiyle- işçi sınıfının kapitalist işletmelerin mallarınıdaha çok tüketmesi, kamu personeli sayısının artmasıyla talebin göreceistikrara kavuşması, pazarlama ve reklam endüstrisinin devreye sokulması,tüketici kredileri, vb. devrevi krizlerin hemsayısını azalttı hem de yoğunluğunu küçülttü. Elbette kriz üreten temel dinamikve eğilimler var oldukca, bütün bunlar kapitalist krizleri ortadan kaldırmak içinyeterli olmazdı...

3. II. Emperyalistler arası savaşsonrasında kapitalizm üç odak tarafından “uyumlanmaya” zorlandı. Emperyalistülkelerde işçi sınıfının pazarlık gücü faşizmin yenilgiye uğratılmasıyla arttı.Reel ücretler yükseldi, sermayeden alınan vergiler dolayısıyla kamu hizmetlerive sosyal amaçlı harcamalar büyüdü. Bunun anlamı sermayenin kâr oranlarınındüşmesiydi. Mâlûm, ücret seviyesi yüksekse kâr oranı düşüktür... İkincisi,sömürge halkları kolonyalizme baş kaldırmışlardı ve bir aktör olarak tarihsahnesinde ilk defa boy gösteriyorlardı. Üçüncüsü de ‘planlı ekonomilerin’ veyaSovyet sisteminin varlığıydı. Bu üçünün yarattığı baskı, sermayeyi ödünlervermeye zorlamıştı. Savaşın ortaya çıkardığı yıkımın sonucu olan genişleme1960’lı yılların sonuna gelindiğinde sınırına ulaştı ve kapitalizm 1974-1975 deyeniden krize girdi ama söz konusu olan sadece bir ‘devrevî kriz‘ değildi.Artık kapitalist dünya sistemi yapısalkrize girmişti. Neoliberal saldırı sonucu söz konusu üç odaketkisizleştirildi ve sermaye önceki dönemde kaybettiği mevzileri birer birergeri almayı başardı. Reel ücretler düştü, sosyal harcamalar kısıldı, hantal,çevre kirlenmesi yaratan, kapitalist işletmelerin çoğu ‘ucuz işçi cenneti‘denilen Çevre ülkelere taşındı, borçfaiz ödemeleri, kâr transferleri ve eşitolmayan ticaret sayesinde değer transferi, yani Güneyin yağması derinleştirildi, bizde bir zamanlar KİT denilenKamuya ait ekonomik işletmeler özelleştirildi, daha sonra özelleştirme tam birtsünami gibi tüm kamu ve sosyal hizmet alanlarını da [eğitim, sağlık, iletişim,sosyal güvenlik, belediye hizmetleri, vb.] kapsar hale geldi... Artıksermayenin bir kâr alanı ve aracına dönüştürmediği hiçbir şey kalmamıştı...Dünyanın her yerinde işçi örgütleri etkisizleştirildi, tabii kâr oranlarıyükseldi... Gelir dağılımı mülk sahibi [sermaye] sınıflar lehine daha dabozuldu. Yukarda sözünü ettiğimiz tüm bu nedenlerin sonucunda kârlar yükseldiama bir bütün olarak talep de daraldı. Kapitalist rasyonelliğe uygun olarakyatırılması [değerlenmesi] mümkün olmayan devasa bir “sermaye fazlası” ortayaçıktı. Bunun anlamı sermayenin değersizleşme riskiyle karşı karşıyagelmesidir... İşte finanslaşma vespekülasyon bu duruma bir çözüm olarak peydahlandı. Bu, parayla para kazanma çılgınlığıydı ama‘bilimsel’ söylem başka dili konuşuyordu...

Krizin genelleştiği ve tümekonomileri etkisi altına aldığı 1974-75 sonrasında sermaye lehine yapılanlar,kâr oranlarını restore etmeyi başarsa da, bunu ekonominin temelini aşındırmapahasına gerçekleştirebildi. Peşi sıra gelen bir dizi finansal krizin ardından,2007’de sistemin sürdürülebilir olmadığı ABD’deki subprime kriziylegözler önüne serildi. Kapitalist devletler sermayenin imdadına yetişti, kamukaynakları oligopollere [büyük sermaye gruplarına] transfer edildi ve edilmeyedevam ediyor...

Söz konusuolan sadece finansal-ekonomik kriz değil

4. Artık kapitalizmin derinleşenkrizi, bildik ekonomik krizden ibaret değil, sadece sermayenin dar anlamdakendini yeniden üretmekte zorlanmasıyla ilgilibir durum da söz konusu değil. Kriz sadece ekonomik veçheyle sınırlı olsaydı,kapitalizmin öncekiler gibi bu son krizin de üstesinden gelebileceğisöylenebilirdi. Lâkin kriz toplumsal yaşamın tüm veçhelerini kapsar hâle gelmişdurumda... Sadece finansal-ekonomik kriz değil, aynı zamanda ekolojik kriz,iklim krizi, enerji krizi, gıda maddeleri [beslenme] krizi, insan ilişkilerikrizi, politik kriz, kent krizi, eğitim krizi, aile krizi, vb... Velhasıl“krizler”, insan ve toplum yaşamının tüm veçhelerini kapsar duruma gelmişbulunuyor... Netice itibariyle bir uygarlıkkrizi ki, uygarlık krizi söz konusu olduğunda, geçerli durumu tanımlamak,adlandırmak için uygun kavram veya kelime de artık kriz değil, dekadansolabilir. Bilindiği gibi latince cadere’dentüretilmiş bir kavram olan décadence, çöküş başlangıcı anlamındadır.Ekseri Roma İmparatorluğunun uzun zamana yayılmış çöküşüne gönderme yapılıyor.Eğer hastalık bünyenin tamamını sarmışsa, o durumu anlatmak için kriz kelimesi artık yeterli değildir.Zira kriz, genellikle normal durumdan bir sapma, arizî, ekseri geçici vebeklenmedik bir durumu ifade eder. Geçerli denge durumundan bir sapmayı ifadeeder ve krizin sonunda eski duruma dönüş imkân dahilindedir. Ortaya çıkan yenidurum décadence kelimesiyle ifadeedildiğindeyse, artık onu eski haline [ normal hale] döndürmenin mümkünolmadığı bir durumdan söz ediliyor demektir... Biyolojiden bir metafor yapmakistersek, bunama haline gönderme yapabiliriz. Bunama bir çöküş başlangıcıdır vegeri dönüşü yoktur. Süreç hafifletilebilir, belki belirli sınırlar içindeyavaşlatılabilir ama asla geri döndürülemez... Zira söz konusu olan zamana yayılmış bir çöküştür... Şimdilerdeburjuva uygarlığının içine sürüklendiği durumdan çıkış artık mümkün değil. Ziraburjuva uygarlığının kendi çelişkilerini aşma yeteneği yok, üstelik insanlığateklif edeceği bir şey de yok... Zaten uygarlıkların kendi iç çelişkilerisonucu tarih sahnesinden silindikleri bilinen bir gerçektir [Arnold J.Toynbee].

Elbette bunu söylemek ölümün an meselesi olduğunu söylemek değildir.Toplum yaşamı insan yaşamından daha uzundur. Söylemek isteğimiz şu: artık geridönüşü olmayan bir yola girilmiştir ve bir belirsizlik durumu söz konusudur.Kesin olan çöküş olmakla birlikte, sürecin nasıl seyredeceği, egemenlercephesiyle, egemenlik altındakilerin, yeryüzününefendileriyle yeryüzünün lânetlilerinin bu durum karşısında alacaklarıtavra bağlı olacaktır. Bu süreçten zarar görenler, yaşamı savunmakta vekurtarmakta çıkarı olanlar, durumun bilincinde olsalar, bilinçli ve örgütlüolsalar, alternatif bir toplum perspektifine sahip olsalardı, dekadans durumu aşılabilir, araç ve rotası vakitlicedeğiştirilebilirdi. Zaten dekadans tamda bu durumun yokluğunu ifade ediyor. Yeryüzünün efendilerinin, burjuvaaristokrasilerinin dayattığı çürümekte olan düzeni aşma iradesinin yokluğu veyayetersizliği, dekadansın varlık nedeninioluşturuyor. Ne yazık ki, gönüllü kölelikdurumu şimdilik aşılmış değil. İnsanlar hâlâ çürüyen ve çürüten burjuvauyarlığı dahilinde durumlarının iyileşeceğini sanıyor. Hiç değilse öyledüşünenler çoğunlukta... Oysa, acele etmeyi gerektiren bir durum söz konusu...Eğer geç kalınırsa, ekolojik dengenin daha da bozulması kaçınılmaz ki, bununanlamı canlı yaşamın temelinin hızla aşınmasıdır. Zaten kritik eşiğin aşılıp-aşılmadığıtartışmalı ama henüz aşılmamış bile olsa, bu yolun sonunda aşılması mukadder...Bu kadarını yapan neden sonunu getirmesin?

İki seçenektenbiri...

5. İnsanlığın ve uygarlığınulaştığı ‘kritik eşik’ ortadayken, ufukta sadece iki seçenek görünüyor:Birincisi, bu günkü eğilimlerin ve süreçlerin devam etmesidir ki, maalesefşimdilik hakim eğilim bu yönde. Bunun sonucu, başta ekolojik yıkım ve sosyalkötülükler olmak üzere, her türden krizin derinleşmesi, müzminleşmesi olabilir.Zira sistemin kendi yarattığı sorunları çözme, krizleri aşma yeteneği yok.Üretimin yönü, tüketim alışkanlığı, yaşama tarzı, doğaya ve insana bakışın radikal olarakdeğişmediği koşullarda, aracın beklenmedik, tehlikeli bir rotaya girmesikaçınılmazdır. Bu da bu gün tahayyül etmekte bile zorlanacağımız XXI. yüzyılfaşizmleri, her türden otoriter rejimler, sıkı yönetimin sıradanlaşması, emekçisınıflara yönelik katliamların, kıyımların ve şiddetin derinleşmesiylesonuçlanabilir. Elbette daha kötüsü de ihtimal dışı değildir. Zira, kitle imhasilahları çoktan insanlığı ve uygarlığı yok edecek büyüklüğe ulaşmış bulunuyor.Velhasıl, insanlık ve uygarlık kitle imha silahlarının [nükleer kazalar,nükleer savaş riski başta olmak üzere], son dönemde sayıları ve yoğunluğu artanekolojik felâketlerin, sorun çözme yeteneğinden yoksun rejimlerin girdabındakoyu bir barbarlığa sürüklenebilir...

İkinci seçenek, sistemin krizinibir şansa ve olanağa dönüştürmekte çıkarı olan geniş emekçi kitlelerin, yeryüzünün lânetlilerinin sürecin yönünüdeğiştirmek üzere sahneye çıkmasıdır. Başka türlü söylersek, sosyal-politik-ideolojik mücadelelerin iflasetmiş geçerli paradigmanın dışında alternatif bir uygarlık projesi ortayakoymasıdır... Eğer bu başarılırsa - ki, imkân dahilindedir- kapitalist olmayan,eşitliği, özgürlüğü, kardeşliği, dayanışmayı, doğaya saygıyı, bölüşme vepaylaşma bilincini esas alan, kavramın jenerik anlamında komünist bir toplumdüzenine giden yol aralanabilir. Elbette bu, bugünden yarına gerçekleşecek birşey değildir. Ancak uzun bir geçiş döneminden söz edilebilir. Uygarlık kriziderinleştikçe, bu süreçten zarar görenlerin duruma müdahale şansı ve yeteneğide artabilir ama müdahalenin vakitlice yapılması da büyük öneme sahip olmakkaydıyla... Solun şimdilik bir alternatif toplum ve uygarlık projesi olmasa da,dünyanın her yerindeki sisteme yönelik tepkiler, itirazlar, isyanlar,ayaklanmalar, devrimler... alternatifin oluşması yönündeki arayışlara bir temeloluşturuyor diyebiliriz. Geçiş döneminin başlangıcında özgürlükler alanınıgenişletmek ve özgürlüğü bir retorik olmaktan çıkarmak, bu amaçla yeniyöntemler ve araçlar keşfetmek, sosyal eşitlik ilkesini bir olmazsa olmaz durumuna getirmek,dayanışmayı ete-kemiğe büründürmek, insan-merkezli [ antropocentrist] olmayanbir bilinç oluşturmak, hiyerarşik olmayan, demokratik işleyişi esas alan yatayörgütlenme modelleri geliştirmek, demokrasiyi içselleştirmek, burjuvauygarlığının unutturduğu doğada yaşadığımızı hatırlamak ve gereğini yapmak, uzun geçiş için iyi bir başlangıçolabilir... Tabii inandırıcı, uygulanabilir, güven veren projelerle insanlarınkarşısına çıkmak gerekiyor. Aksi halde solun ekseri yaptığı gibi “biz gelirsek işler yoluna girer” aymazlığınınbir kıymet-i harbiyesi yoktur. Dönüştürücü kapasitenin sürekli yenilenmesi gerekir.Bu da ancak pratik mücadele sayesinde kazanılabilir. Tabii politika yapmanınyeni araç ve yöntemlerinin de keşfedilmesi şartıyla... İtibar edilmemesigereken bir şey de, geleneksel solun tüm sorunların çözümünü iktidarın elegeçirilmesi anına erteleme aymazlığıdır. Değiştirmeve dönüştürme, yeniyi yaratma, belirli sınırlar içinde kapitalist düzendahilinde de pekâlâ mümkündür. Eskinin içindeyeniyi yaratmaya gerçekten bir engelvar mı? Bu da, kapitalizmen çıkışın bu günden başlatılmasının mümkün ve gerekliolması demektir...

İşte size birörnek...

6. Şimdilerde insanlık, sürekliolarak derinleşen, çeşitlenen ve birbirlerini azdıran bir krizler sarmalınahapsolmuş durumda. Gıda krizi bunların özel bir öneme sahip olanı, zira insanyaşamını doğrudan angaje ediyor. Neoliberal küreselleşme çağında insanhaklarından çok söz ediliyor. Beslenme, karnını doyurma hakkı insan haklarınadahil değil mi? Görünen o ki, bu bir temel hak sayılmıyor... Aksi halde her beşsaniyede on yaşın altında bir çocuk açlıktan ölmezdi... Bir milyar insan daaçıkça açlık sınırında yaşamazdı... Öyleyse neden insanlar açlıktan ölüyor?Yeteri kadar yiyecek maddesi üretilemediği için mi? Birleşmiş Milletler Gıda veTarım Örgütü [ FAO], dünya tarımının 12 milyar insanı besleyebileceğini ilerisürüyor. Ve dünyada her 7 kişiden biri açlıkla cebelleşiyor! Neden? Nedeni çokaçık, emperyalist ülkeler tarımsaldumping uygulayarak, dünyanın geri kalanındaki [Güneydeki] tarımsal temeli çökertiyorlar. Bu ülkeler geçtiğimiz yılkendi tarımlarına [ üretim ve ihracat aşamasında] tam 345 milyar dolarsübvansiyon yaptılar. Bu sübvansiyonlu tarım ürünleri [besin maddeleri]Afrika’da ya da başka bir Güney ülkesindenasıl bir manzara ortaya çıkarıyor? Bu Avrupa-Amerika kökenli besinmaddelerinin yerli üretim maliyetlerinin üçtü biri fiyattan satılması demektir.Yerli tarım bu saldırı karşısında varlığını sürdürebilir mi? Afrika’dakiaçlığın birinci nedeni bu. İkincisi, sanki doğrudan kolonyalizm dönemine geridönülmüş gibi, Afrika toprakları çokuluslu tekeller, oligopoller ve Güney Koregibi devletler tarafından ya satın alınıyor ya da 99 yıllığına kiralanıyor veinsanlar topraklarından kovuluyor... Geçen yıl 41 milyon hektar verimlitoprağın satıldığı veya kiralandığı söyleniyor... Aç ve çaresiz insanlar canhavliyle Kuzey’e geçmeye tevessülettiklerinde karşılarında silahlı güçleri, askerleri, polisleri buluyorlar...Topraklarından kovulan bu insanların “barınabileceği” yegane yer kentleringecekondu bölgeleri. Üçüncü Dünya Ülkeleri’nin borçları 2009 yılı sonunda 2100milyar dolardı ve ihracattan sağladıkları gelirin nerdeyse tamamı faizödemelerine gitti... Tunus’ta devrim öncesinde ekmek fiyatı üç kat artmıştı...Gıda maddeleri fiyatlarının yükselmesinin gerisinde sadece büyük hububatüreticisi ülkelerde [ Rusya, Avusturalya] meydana gelen kuraklık yoktu. Bu nedenlerden biriydi sadece ve asıl neden de değildi.Asıl iki neden, gıda maddeleri üzerinde sürdürülen spekülasyon ve biyo-yakıt [agrocarburants] üretimiydi. Spekülatörler finansal kriz günlerinde gıda fiyatlarını%37 oranında yükselttiler. Geçen yıl sadece Amerikalılar 144 milyon tonmısırdan ve bir kaç yüz milyon ton buğdaydan biyo-dizel ve biyo- etanolürettiler. 2010 yılında ABD’de hububat üretiminin %35’i biyo-yakıt üretmek içinkullanıldı ki, dünya hububat üretiminin %14’üne eşit... Bu, gıda maddesiniyakmaktan başka nedir? Eğer bunlar her 5 saniyede bir çocukun açlıktan öldüğü,her 7 kişiden biri açlığa mahkûm edildiği bir dünyada yapılıyorsa, hangi insanhaklarından söz ediliyordur?

Gıda maddeleri mülk sahibisınıfların elinde bir meta, bir kâr ve spekülasyon aracı olmaya devam ettikçe,sermayenin çıkarı insanların temelihtiyaçlarının tatmin edilmesinden ve yaşamdan daha önemli sayıldıkça, açlarınsayısının artmasıyla, egemen sınıfların sürdürülebilir kalkınma ve demokrasisöylemi birlikte varolmaya devam edecektir...

7. Kapitalizm, iki eğilime göreişliyor: Birincisi, mülk sahibi sınıflarla mülksüzleştirilmiş sınıflararasındaki farkı her seferinde daha çok büyütüyor, derinleştiriyor; İkincisi,sermaye sınıfı içinde de rantiye sermayesinin, finans sermayesinin el koyduğukaynağı büyütüyor. Bunun anlamı, sistemin ‘denge durumundan’ uzaklaşması, başkatürlü ifade edersek, krizin kaçınılmaz olmasıdır. Mülkiyet sorun edilmeden,öyle bir sorun yokmuş gibi yapılarak, üzerinden atlayarak olup-bitenlerikavramak mümkün değildir. Geçerli düşünce sisteminde mülkiyet bir tabudur,dolayısıyla ‘yasaklanmış, korunmuş’ alandaki bir şeydir. Bu da mülkiyetkavramının bulanıklaştırılmasıyla sağlanıyor. Sırtımdaki ceket, üzerindeoturduğum sandalye, cebinizdeki çakı, bir çiftçinin küçük toprağı, bir çiftöküzü veya traktörü, kap-kacakla... bir çok devletin sahip olduğundan daha çokservete sahip olan bir kapitalistin sahip olduğu üretim araçları sanki aynışeymiş gibi bir algı yaratılmışdurumda... Oysa, yaşam için gerekli olan şeyler mülkiyet tanımına dahiledilemez. Mülkiyet başkasının emeğinin ürününe el koymaya, sömürüye imkân veren araçlarasahip olmaktır... Mülkiyetin kutsandığı, üstelik bir tabu mertebesineyükseltildiği bir dünyada, insan haklarından, demokrasiden, özgürlükten sözetmek insanlarla alay etmek değil midir? Sosyal eşitliğin olmadığı yerdeadaletten söz etmek tam bir ikiyüzlülük değil midir? Deniyor ki, seninözgürlüğün, benim özgürlüğümün bittiği yerde başlar! Üçyüz bin dönüm verimlitoprağa sahip olanın özgürlüğü nerede başlar nerede biter, üçyüz metre karetoprağı olanın özgürlüğü nerede başlar nerede biter? Dünyanın en zengin‘işbitirici’ kapitalisti Meksikalı Carlos Slim Helu’nun 74 milyar dolarlıkserveti var. İyi de sadece 74 doları olanın özgürlüğü nerede başlayıp neredebitiyor dersiniz? Zenginlik demek aynı zamanda güç ve iktidar demektir vemülkiyetin sorun edilmediği yerde, bir dizi insânî ilkeyi dillendirmekikiyüzlülükten başka bir şey değildir, dolayısıyla bir kıymet-i harbiyesi deyoktur... Demek ki, işe, şeyleri adlarıyla çağırarak ve şeylere dair gerçeğisöyleyerek başlamamız gerekiyor...

"Felsefi Roman" Üzerine

2011-12-03T12:28:00.001+02:00

GürselAytaç’ın Yeni Kitabı: FelsefiRoman

AtalayGİRGİN*

Edebiyat alanında,genellikle Alman Dili ve Edebiyatı üzerine yaptığı çalışmalarıyla bilinen vetanınan bir insan Prof. Dr. Gürsel Aytaç. Son yayınlanan, Felsefi Roman1 adlı çalışması ile genel olarakedebiyata, onun içerisinde de özel olarak romana felsefeyle bakmaktan sözetmiyor. Aksine bir kategori olarak felsefi romana vurgu yapıyor.

“Edebiyat ile felsefeilişkisi, hayat felsefesi anlamında hep var olagelmiştir.” tespitini yapanAytaç’a göre, “Ciddi anlamda felsefeyi sanat katında ele almak ise ‘felsefi’olarak niteleyebileceğimiz edebiyat eserlerinde, daha belirgin olarak dafelsefi romanlarda söz konudur.” Ancak Aytaç’a göre, romanlar içerik vekonuları açısından sınıflandırılmalarına rağmen, “felsefi roman kategorisiüzerinde pek durulmuyor.”

FelsefiRomanın Neliği

Roman türünde, bağımsızbir kategori olarak ‘felsefi roman’dan söz edildiğinde karşımıza yanıtlanmasıgereken birçok sorunun çıkması da kaçınılmaz oluyor. Bunların başında yer alanda “Felsefi roman nedir?” ya da “Felsefi romanın neliği nedir?” sorusudur. Kezapeşi sıra gelen, “Felsefi olanı felsefi olmayandan ayıran nedir?”, “Konusu veiçeriği açısından ele alındığında, hangi konunun, hangi içeriğin felsefisayılıp sayılmayacağının ölçütü nedir? Bu ölçütün belirleyicisi kim ya dakimlerdir?”, “Konusunun felsefiliği, bir romanı felsefi kılmaya yeter mi?”, vb.türden sayıları çoğaltılabilecek sorular da yanıtlanmaya muhtaçtır. Ancak neyukarıdaki soruların hepsini ne de olası yeni soruları bu yazının sınırlarıiçinde yanıtlamak mümkündür.

Bundan dolayı, Aytaç’ın“Felsefi Roman”ı bağlamında, yalnızca birinci soruyu, yani “Felsefi romannedir?” sorusunu yanıtlamakla yetineceğim. Felsefi roman örnekleri olarak elealıp incelediği “eserlerde biçim olgusunu önemsediği”ni özellikle vurgulayanAytaç’a göre, “felsefi roman, felsefi görüşleri ete kemiğe bürüye”n, “onlaraadeta can ver”en, “ruh kat”an romandır.Dolayısıyla “felsefi romanlar, felsefidüşüncelerle beslenmiş yaratıcılık (sanat) ürünleridir.”

Aytaç çalışmasında,felsefi romanın neliğine ilişkin ayrıntılı, kuramsal açıklamalar ve ölçütlerortaya koymuyorsa da, biçim olgusuna verdiği önem gereği, J. J. Rousseau’nunEmile’sini felsefi roman örnekleri arasına almayışını açıklarken, şunuvurguluyor: Felsefeyle uğraştığı, araştırma alanı felsefe olup da romancılığıdeneyenlerin sanatçılığı sürdüremedikleri söylenebilir, aynı iyi romancı olduğuhalde felsefede öğrenciliği aşamayanlar olduğu gibi.

Aytaç’ınFelsefi Romanlarından Birkaç Örnek

Aytaç, kitabında,felsefi roman örneği olarak seçtiği on beş romana yer veriyor. Yeni soruları veberaberinde konu üzerine tartışmayı beraberinde getirmesi olası olan buörneklerin başında, 12. Yüzyılda İbn Tufeyl tarafından kaleme alınmış, Hayy BinYakzan yer alıyor. Genel olarak tarih, özel olaraksa düşünce ve edebiyat tarihiçalışmalarının sağladığı veriler ışığında, roman vasfına sahip olan ilk yapıtınhangisi olup olmadığı tartışmalı (ki bazıları için ilk örnek Cervantes’in DonKişot’udur) olmasına rağmen, Aytaç, “Literatürde ilk felsefi roman olarakgeçen” bu yapıtı, “Giriş” ile “Son Söz” arasında yer alan kurmaca özelliğindendolayı, ilk sıraya yerleştiriyor. Ki peşi sıra sormak gerekiyor: Bu durumdaHayy Bin Yakzan, aynı zamanda ilk roman mıdır? Eğer ilk roman değilse ve ondanöncesi varsa, onların felsefi olmamalarının ölçütü nedir? Her roman kurmacadır, ama her kurmaca romanmıdır?

Kitapta incelenen birdiğer felsefi roman örneği ise Alman Edebiyatı’ndan Chistoph Martin Wieland’ın,“Agathon’un Hikayesi”. Aytaç, söz konusu incelemesinde, ilk felsefi romanolarak Hayy Bin Yakzan’ı kabul etmesinden dolayı, “Agothon’un Hikayesi”ni değilama, yazarı Wieland’ı “Yalnız felsefi romanın değil, yeni Alman romanının” da“ilk temsilcisi” olarak niteliyor. Felsefi romanın ilk temsilcisi, neden ilkfelsefi romanın da yazarı değil? Ya da ilk felsefi romanı yazan, neden felsefiromanın ilk temsilcisi değil?

Aytaç’ın felsefi romanörnekleri arasında, Thomas Mann’ın “Büyülü Dağ”ından, Zamyatin’in “Biz”ine;Sarte’ın “Bulantı”sından Peyami Safa’nın “Yalnızız”ına; Hikmet Temel Akarsu’nun“Nihilist”inden Ahmet Ümit’in “Bab-ı Esrar”ı ve Elif Şafak’ın “Aşk”ına dek birdizi roman var. Keza konusunun felsefiliği bağlamında da Gürsel Korat’ın “RüyaKörü” ile Max Frisch’in “Bin ya da Peking’e Seyahat” adlı romanları.

Bu noktada birgenelleme düzeyinde şunu belirtmek gerek: Her roman, şu ya da bu düzeydefelsefi olanı içerir. Bazılarında yazarların olumlu ya da olumsuz anlamdaetkilendiği filozofların düşüncelerine, onların izlerine rastlanır. Bazılarındafilozoflaşan yazarların kendilerine özgü felsefi düşünce ve çıkarımlarına…Çünkü A. Galip’in “Tartışılan Roman”2 adlı çalışmasındada belirttiği gibi, her romanın şu ya da bu ölçüde, “etik ve estetik” boyutuvardır. Romanda ortaya konan, kurgulanan her etik ilişki, tasarlanan her etikproblem, onun, yani romanın özelde etik genelde ise felsefi niteliğine işareteder. Peki; bunların varlığı, bir romanı kendi başına felsefi romankategorisine yerleştirmeye yeter mi? Ya da ortaya konan problemlerin, elealınan konunun felsefiliği, kimi filozofların düşüncelerine dayanması, birromanın felsefi roman kategorisinde yer alması için yeterli midir? Eğeryanıtınız “Evet!”se, bu durumda söylenebilecek yegâne söz şudur: Hiçbir romancıüzülmesin, hangi başlık altında sınıflandırılmış olursa olsun, her romanfelsefidir.

Aytaç’ın, felsefi romanınneliğine ilişkin, kuramsal anlamda yeterince açımlanıp temellendirilmemişönerme ve düşüncelerinin olanaklı kıldığı sorular ve olası yanıtlar, “FelsefiRoman” kitabının sınırları dışına taşacak tartışmaları beraberinde getirecekgibi görünüyor. Yalnızca bu da değil, sanırım, Aytaç’ın felsefi roman örnekleride bu tartışmalardan olumlu ya da olumsuz anlamda payını alacak.

* FelsefeÖğretmeni, Yazar; http://atalaygirgin.blogspot.com

1 GürselAytaç, Felsefi Roman, 132 sf. Phoenix Yayınları, Ankara.

2 A. Galip,Tartışılan Roman, Algı Yayın.

Ahlâklı Siyaset Ahlâksız Siyasetçi Yoktur!

2011-11-09T11:55:00.000+02:00

Atalay GİRGİN*

İnsan kavramlarla düşünür. Ne var ki, kavramlarla düşündüğü dek kavramları düşünmez. Onları neliği ve gerçekliği temelinde sorup sorgulamaz. Bu durum üzerinde fazlaca durulmasa da önemli bir sorundur. Hele hele toplum karşısında söz söyleyen ya da söz söyleme hakkını kendinde gören yetkili yetkisiz birilerinin, üzerine düşünüp sorgulamadığı kavramları yerli yersiz demeden kullanmaları daha da önemlidir. Çünkü kavramların hem anlamları, hem de nelik ve gerçekliklerine dair, toplum nezdindeki yanılsamayı pekiştirmektedir.

Özellikle; neredeyse ağzını her açan siyasetçinin, bir marifetmişçesine kendine muarız olduğunu düşündüğü ya da kendisine eleştiri yönelten, hatta doğru ya da yanlış bir ithamda bulunan kişilere karşı yönelttiği “Ahlâksızlık” kavramı ve yanı sıra “Ahlâksız” nitelemesi de bu türden kavramlar arasındadır. İnsanların önemli bir şey söylüyormuşçasına ve karşısındakine hakaret etme amacıyla telaffuz ettiği söz konusu kavram ve niteleme, içerikleri bir yana, daha başlangıç itibariyle, anlam açısından bile sorunludur.

Dilbilgisinin en temel bilgileri üzerine ahkam kesmeye gerek yok elbette ama, “-sız” eki, sonuna geldiği her kelimeye, her kavrama hem olumsuzluk hem de yoksunluk yükler. Yoksunluk yüklenen her şeyi “insan” kavramının önüne getirmek ya da onunla ilişkilendirmek, insanın da neliği ve gerçekliğine uygun olmamaktan öte, onun varlığına, varoluşuna aykırıdır. İşte insanla bir araya getirilemeyecek, onunla ilişkilendirilemeyecek olan yoksunluk yüklenmiş kavramlardan biri, hatta en önemlilerinden biri “ahlâksız” ve bununla bağlantılı “ahlâksızlık”tır. Oysa kültürsüzlük ve ahlâksızlık insanın vasfı olamaz. Ne var ki tanık olduğumuz gerçeklik, özellikle söylem ve anlayış düzeyinde bunun tam zıttı doğrultuda cereyan etmektedir.

“Siyaset ve ahlak” başlıklı yazısında, “etkin siyaset alanında bulunan bir kimsenin ahlaksal alanı”nı, birçok unsurun yanı sıra “verdiği veya vermeye destek olduğu kararlar” olarak belirleyen Yasin Ceylan, “Bu kararlar milyonlarca insanın haklarıyla ilgiliyse, onları mutlu ya da mutsuz edecek mahiyetteyse bu kararların sonuçları itibarıyla siyasetçi, ahlaken sorumludur.”1 hükmünü veriyor.

Ceylan’ın “ahlaksal alan”a ilişkin çizdiği çerçevenin ve ardı sıra verdiği hükmün genel anlamda uygun ve doğru olduğunu belirtmek gerek. Ancak, bu kabullerinin sonrasında, konuyu din, iman, günahkârlık göndermeleriyle işleyen Ceylan’ın, sorunu, onun deyişiyle “ahlaksızlık”a daha doğru bir ifadeyle ahlâk dışılığa bağlayışı için geçerli değildir aynı hüküm.

Bunun temel nedeni; ahlâkın neliğinin yanı sıra, “Kültürsüz ve ahlâksız insan var mıdır?”, “Ahlâk ve insan ilişkisi nedir?”, “Toplumdan ve insandan bağımsız bir ahlâk var mıdır?”, “Ahlâkın ve ahlâkî eylemin, her koşulda herkes için geçerli, ona aşkın ve değişmez bir dayanağı ve amacı var mıdır?”, “Hangi insanın hangi koşullardaki hangi eylemleri ahlakidir?”, “Bir eyleme birilerince atfedilen değerin niteliği o eylemi ve sahibini ahlâksız ya da ahlâk dışı kılabilir mi?”, “Ahlâksız insan mı vardır, yoksa eylemleri ahlâken ‘iyi’ ya da ‘kötü’ olarak değerlendirilen insan mı?”, “Etik ile ahlâk aynı şey midir?”, “Etik tutarlılıktan yoksun olan her insanın her eylemi ahlâkîlikten yoksun mudur?”, “Etik tutarlılıktan yoksunluk bir insanı ahlâksız kılar mı?”, “Ahlâksızlık, ahlâkdışılık insana atfedilecek bir nitelik midir yoksa kurum ve kuruluşlara, yasalara ve kurallara mı?”, “Ahlâkî eylem insanlara mı özgüdür, yoksa siyaset, ekonomi, vb. olmak üzere kurumlara ve onun altında yer alan kuruluşlara mı?” sorularının yanıtlarında saklıdır. Yukarıdaki soruların hepsini bu yazının sınırları içerisinde yanıtlayabilmek olası değilse de birkaçına değinmek ve kısaca yanıtlamak gerek.

Siyasetçi kriter olamaz

Öncelikle şunu belirtmeliyim: Ahlâk ve siyaset, ahlâk ve siyasetçi ilişkisini değerlendirmenin kriterini siyasetçilerin söylemlerine bakarak belirlemek yanıltıcıdır. Kamusal alanda söz söyleme hakkını kendinde gören, dahası bu hakkı fütursuzca kullanan siyasetçilerin, bazen akıllarına estiğinde söyledikleri bazen de akıldanelerinin yazıp ellerine tutuşturduğu metinlerden okudukları sözler veri alındığında ortalıkta ahlâklı siyasetçinin, hatta biraz daha genellediğinizde ahlâklı insanın esemesine rastlamak bile mümkün değildir. Çünkü her biri diğerine göre ahlâksızdır. Her biri diğerine göre “ahlâksızlık, edepsizlik, şerefsizlik”le kaimdir.

Bu durumun öncelikli nedenlerinden biri, büyük ya da küçük bir iktidar eyliyor olmanın pervasızlığıyla düşünme, sorma, sorgulama gereğini hissetmemeleri ve böylesi bir alışkanlıktan yoksun olmalarıdır. Bir diğer nedeni ise, birçok başka saikin yanı sıra, hem izan ve mantık hem de entelektüel birikim ve değerlendirme kapasitesi açısından, düşünsel derinlik ve çaptan yoksunluklarıdır. Her ikisi de toplumu yöneten, sözüm ona toplum adına ve toplum için siyaset üreten, yasa yapanların baştan aşağı hal-i pür melalinin göstergesidir.

Oysa siyasal eylem ve ahlâkîlik birbirinden ayrılamaz. Çünkü akli melekeleri yerinde olan her insanın, toplum içinde ya da kamusal alanda, kendi iradesiyle yapmayı ya da yapmamayı seçtiği her eylem ahlâkîdir. Bir insan olarak siyasetçi de hangi saiklerle eyliyor olursa olsun bundan ari değildir. Sıfatı ne olursa olsun, eğitimden dine, ekonomiden siyasete dek en az bir kişinin daha var olduğu tüm toplumsal, kamusal alanlarda, her insan eylemi için geçerlidir bu. Ancak eylemin ahlâkîliği, onun değerini belirlemeye yetmez. Ya da bir eyleme atfedilen olumsuz değer onu ve eylemi yapanı ahlâksızlıkla nitelemeye…

Ahlâkî eylemin değeri

Ahlâk, en genel haliyle, iyi ve kötü üzerine bir bilinç halidir. Birçok filozof, kendilerine özgü kabullerden hareketle farklı ölçütler ileri sürse de bir eylemin ahlâkî olarak değerlendirilebilmesinin üç temel koşulu vardır. Bunlardan birincisi, eylemi yapanın akli melekelerinin yerinde olmasıdır. İkincisi, eylemin toplum içerisinde, kamusal alanda yapılmasıdır. Üçüncüsü, bu kişinin söz konusu eylemi yapmayı ya da yapmamayı kendi iradesiyle seçmesidir. (Bu noktada karşımıza özgürlük problemi çıkmaktadır ama bunu tartışmanın yeri şimdilik burası değil.)

Siyasetçi olup olmamasına bakılmaksızın, herhangi bir insanın, yukarıdaki koşullara haiz olan her eylemi ahlâkîdir. Ancak eylemin ahlâkîliği, o eylemin değerini herkes için aynı kılmayabilir. Çünkü ahlâkî eylemin değeri dendiğinde söz konusu olan “iyi” ve “kötü” yargılarıdır.

“İyi” ve “kötü”, ahlâkî eylemlere ilişkin değer bildirir. Bir eylemin ahlâkî değeri söz konusu olduğunda, hangi ahlâk yasasını, hangi kararı ya da kuralı referans alırsanız alın, çağdan çağa, toplumdan topluma, insandan insana, hatta aynı toplum içinde ve aynı zaman ve mekân koşullarında yaşayan birey ve gruplara göre bile “iyi” ve “kötü” değişir. Çünkü ahlâkî eylemin dayanağı kadar, o eylemin değeri de herkes için, her koşulda aynı değildir. Birilerine göre “iyi” olan bir eylem, başka birilerine göre “kötü” olabilir. Ancak bu durum, her iki halde de ne o eylemi ne de o eylemi yapanı ahlâksız kılar.

Öte yandan, etik tutarlılıktan yoksun olan, her koşulda bir ahlâk yasasına ya da kendi içerisinde tutarlı olan ilkelere göre eylemeyen herhangi bir insan da ahlâksız değildir. Çünkü etik tutarlılıktan yoksunluk, hiçbir insanı hiçbir koşulda ahlâksız ve eylemini de ahlâk dışı kılmaz.

Yöntemlerin ve kuralların ahlâkı

Ceylan, siyasetçi bağlamında “günahkâr ve ahlaksız” kavramlarını eşleyerek, ahlâkî eylem düzeyinde dinsel göndermeyi pekiştiriyor. Ancak bununla da yetinmeyip Batıda “Makyavelist”, Doğuda “şark kurnazlığı” denilen yöntem ve anlayış için de “ahlaksızlığın ta kendisidir” hükmünü veriyor.

Oysa ne denli yanlış olduğunu düşünseniz de, hiçbir yöntemin, kuralın, kurumun, kuruluşun ahlâkı yoktur. En iyi ihtimalle, kendi içerisinde tutarlılığa sahip ya da değil, kuralları, yasaları vardır. Hiçbir devlet, hükümet, hiçbir kurum ve kuruluş, hiçbir yasa, kural, ahlâkî eylemde bulunmaz. Ahlâken “iyi” ya da “kötü” değerini almaz. Tam da bu nokta; “ahlâksız” nitelemesinin ya da “ahlâksızlık” kavramının, ahlâkdışılığı, ahlâkî eylemden ve ahlâkî değerlendirmelerden ari olmayı belirtmek ve vurgulamak anlamında kullanılması uygun ve doğrudur. Ama insan için değil. Çünkü yöntemleri kullanan, kuralları uygulayan, kurumları işleten insanlar eylemde bulunur. Dolayısıyla eylemleri ahlâkî değerlendirme konusu olabilecek olanlar yalnızca insanlardır.

Sözün özü: İnsan olmak hasebiyle her siyasetçi de tıpkı bir din adamı, bir beyaz kadın taciri, bir uyuşturucu satıcısı, bir öğretmen, bir asker gibi ahlâkî eylemde bulunur. En az onlar kadar ahlâklıdır. Eylemlerinin ahlâkî değeri de birilerine göre en az onlar kadar “iyi” ya da “kötü”dür. Daha ötesi değil.

* * Felsefe Öğretmeni; http://atalaygirgin.blogspot.com

1 Yasin Ceylan, Radikal İki, 16.10.2011, sf.9.

"Edebiyatın Amacı..." Üzerine Bir Sorgulama

2011-09-05T13:56:00.000+03:00

Edebiyatın amacı …” üzerine bir sorgulama

Atalay GİRGİN

Uzun zamandır, zihnimi meşgul eden bir konu “edebiyatın amacı...”. Özellikle edebiyat dergilerinde ya da edebiyat üzerine yazılmış kitaplarda, yerli yersiz, gerekli gereksiz, “edebiyatın amacı…” ile başlayan cümlelerle, sözlerle, önermelerle karşılaştıkça daha da çok depreşiveriyor bu meşguliyet. Hele hele buna ilişkin önermelerin, temellendirilme; gerekçelerinin ortaya konulma gereğinin bile hissedilip düşünülmediğini ve “ben söyledim oldu” dercesine yazılıp geçiştirildiğini görüp okuduğum durumlarda…

Örneğin; işte “edebiyatın amacı…”ndan söz eden yazarlardan birkaçı: “Gerçekçiliğin Tarihi”nde, edebiyatın “amacı yaşamı anlamak, onun bir bilgisini edinmek”tir dedikten sonra, bir de onun “temel ideolojik estetik görevi”nin “toplumsal ilişkileri incelemek”1 olduğunu yazıveren Boris Suçkov’u anlamak mümkün. Çünkü Suçkov, edebiyata ilişkin temel bir nelik ve gerçeklik sorgulamasından çok, sorgulamaya bile yeltenmediği kendisi için veri olan siyasal-ideolojik kabulden ve edebiyat anlayışından hareketle, genel olarak edebiyata hem amaç hem de görev biçmektedir.
Ancak Hürriyet Gösteri’nin 287. sayısında, edebiyat “yaşamı biçimleme ve yönlendirme gücüne de sahiptir”2 hükmünü verdikten sonra, “edebiyatın kendine özgü amaç”ından söz eden Metin Cengiz’i anlamak kolay değil. Çünkü Cengiz, ne “edebiyatın kendine özgü amaç”ının “ne olduğu”na ilişkin bir tek söz etmektedir ne de edebiyatın, yaşamı nasıl biçimlendireceği ve yönlendireceğini belirtmektedir.

Keza “Yazın Gene Yazın” adlı yapıtında Tahsin Yücel, Roland Barthes’ın, Essais critiques’de yer alan bir söyleşide “Yazın nedenden ve amaçtan yoksun bir araçtır; hatta onu tanımlayan da budur” dediğini aktardıktan sonra, “Yazını nedenden ve amaçtan yoksun bir araç olarak nitelemek zordur”3 diye yazar. Ancak hemen ardı sıra, “yazının amacı”nı ortaya koymak, bunu göstermek, bunun ne olduğunu yazıp söylemek yerine, bireysel olana yönelerek, “her yazarın bir yazma nedeni, bir yazma amacı vardır” hükmüyle yetinmektedir. Sanki edebiyatın amacı, tek tek her yazarın yazma nedeni ve amacına içselmiş gibi… Ya da tek tek her yazarın yazma nedeni ve amacının toplamı, sanki edebiyatın amacıymış gibi…

Önce Sorular

Pedagojik olarak algılanma ve nitelenme pahasına önce sorularla başlayarak adım adım gidelim: Edebiyatın amacı var mıdır? Edebiyatın, edebiyat alanında yer aldığı kabul edilen tek tek her yapıta apriori olarak kendiliğinden içkinleşen ya da bu alanda yer alabilmesi için bir yapıta mutlaka içkinleştirilmesi gereken, aşkın ve değişmez olan bir amacı var mıdır? Eğer varsa, bir yapıtın edebiliğinin ölçütü, bu amaçtan ne denli pay alıp almadığı mıdır? Eğer böyle bir amaç varsa, bu amacı bilen ya da bilmeye yetenekli olanlar kimlerdir? Şairler, öykücüler, romancılar, edebiyat eleştirmenleri, v.b. mi? Edebiyat üzerine düşünen, soran, sorgulayan ve bütünsel anlamda onu kendisine konu edinen düşünürler, filozoflar mı? Yoksa bunların hepsi mi? Ya da tüm bunların içinden, hangisi olduğunu bilemediğimiz az sayıda bazı ‘seçilmiş’ler mi? Bu durumda, kerameti kendinden menkul olan, bu ‘seçilmiş’leri seçen ya da bilen, bilmeye kadir olan kimdir? Soruları daha da çoğaltmak mümkün elbette. Hatta “Edebiyat nedir?”, “Amaç nedir?”, “Var olan nedir?” diyerek ayrıntılandırmak da… Ama şimdilik, şu an için gerek yok daha fazlasına.

Edebiyatın Amacı Var Mıdır, Yok Mudur? Varsa Aşkın mıdır, Yoksa İçkin mi?

Ontolojik ve epistemolojik boyutuyla, üzerine düşünen ve sorgulayanları Platon ve Aristoteles’e kadar geri götürebilecek olan yukarıdaki soruları, şair, öykücü, romancı, eleştirmen, v.b.’den oluşan, bir edebiyatçılar topluluğuna yöneltmiş olsanız, daha ilk soruda, onların genel olarak, istisnalar hariç, ikiye ayrıldığını görürsünüz: Bunlardan ezici bir çoğunluğu “vardır” yanıtını verirken, azınlıkta kalan bir kısmı ise “yoktur” yanıtını verecektir. Hadi haksızlık yapmayalım, belki bunların içinden, istisnai olarak birkaçının, utana sıkıla da olsa, “Ben edebiyatçı olarak nitelensem de edebiyatın amacının var olup olmadığı bilinemez” diyebilme cesaretini gösterebileceklerini de varsayalım. Böylece, daha ilk soru karşısında edebiyatçılar topluğu kendi içerisinde ayrışır. Ki bu ayrışmayla birlikte, söz konusu topluluğun bir kısmı, yani “yoktur” ve “bilinemez” diyenler, “Edebiyatın amacı nedir?” sorusu karşısında muafiyet kazanırlar.

Bu durumda, “Edebiyatın amacı nedir?” sorusunun tek muhatabı olarak, “vardır” yanıtını verenler kalır. Ancak bunlardan da, “Edebiyatın amacı …dır” diye tek bir yanıt alamazsınız. Her biri, kendi edebiyat anlayışına, bireysel ve toplumsal seçimlerine, inançlarına, siyasal ve ideolojik tercihlerine, felsefi düşüncesine, insana, topluma, dünyaya bakışına ve anlamlandırışına göre, amaç belirlemesi dile getirir. Daha ikinci soruya geçmeden, edebiyatın amacının olduğunu söyleyenler de kendi aralarında ayrışmaya başlar. Hem de ilk soru karşısında olduğu gibi yalnızca ikiye üçe değil, çok daha fazla sayıda grup ya da kişiye tekabül eden bir ayrışmadır bu.

Ancak ikinci soru, yani “Edebiyatın, edebiyat alanında yer aldığı kabul edilen tek tek her yapıta apriori olarak kendiliğinden içkinleşen ya da bu alanda yer alabilmesi için, bir yapıta mutlaka içkin kılınması gereken, aşkın ve değişmez olan bir amacı var mıdır?” sorusu karşısında ise, “Edebiyatın amacı vardır” yanıtını veren ve bu amacı, birbirine benzer ya da karşıt bir anlam ve içerikle belirlemeye çalışan topluluğun tüm bireyleri arasında daha keskin bir ayrışma yaşanır. Çünkü sorun, edebiyatı da kapsayan ve aşan ontik bir boyut kazanmaya başlar. Felsefi düzeyde ontolojik bir tartışmanın kapısı aralanır. Buna rağmen topluluğun, “vardır” hükmünü veren kısmı, “edebiyatın amacının ne olduğu”na ilişkin yanıtları ne olursa olsun, kendi kendileriyle tutarlılıklarını sürdürürler.

Bunların dışındakilerden, “yoktur” hükmünü bildirenler ise, daha ikinci temel soruda kendilerini nakzetmekle karşı karşıya kalırlar. Çünkü ana hatlarıyla izlediğimizde, “yoktur” hükmü, öncelikle edebiyatın “aşkın ve değişmez” bir amacının olmadığını bildirir. Ki bu durumda, ilk soruya verilen “vardır” yanıtının geçerliliği hükmünü sürdürüyorsa, amacın “aşkın”lığı değil, “içkin”liği söz konusudur. Kendilerini nakzetmemek ve kendi kendileriyle tutarlılıklarını sürdürebilmek için de tıpkı “aşkın” bir amacın varlığını kabul edenler gibi, bunlar da “içkin” olduğunu ileri sürdükleri amacın “değişmez”liğini de kabul etmek durumundadırlar. Aksi takdirde, yani hem “aşkın” hem de “içkin” ve “değişmez” bir amacın olmadığını ya da amacın “içkin” olduğunu ama bunun sürekli değiştiğini ileri sürdüklerinde, tutarlılıklarını yitirir ve tenakuza düşerler. Çünkü “var” dedikleri ve edebiyata içkin olduğunu söyledikleri “amaç”, zamandan zamana, toplumdan topluma, hatta aynı zaman ve toplumdaki şair, öykücü, romancı, vb.’den oluşan edebiyatçılar topluluğundan topluluğuna, edebiyat akımından akımına, dahası tek tek edebiyat yazarından yazarına değişen ve bu haliyle “edebiyata özgü” olarak nitelenip belirlenebilen bir “amaç” olma özelliğini yitirir ve kendiliğinden “yoktur” hükmüne bürünüverir. Bu son nokta, ilk soruya verilen “vardır” hükmünü ortadan kaldırmaya yönelmek ya da “yoksa da var, varsa da var” türünden abesle iştigal bir inatlaşmayla karşı karşıya bırakır bu “yoktur”cuları.

Öte yandan, “yoktur” yanıtı ve hükmü, ikincil olarak, “aşkın” bir amacın olmadığını, aksine bu amacın “içkin” ve “değişmez” olduğunu da bildirir. Bu bildirim, edebiyatın amacının “içkin” ve “değişmez” olduğunu ileri süren “yoktur”cuları kendi kendileriyle tutarlı kılarken, onları şöyle bir sorunsalla karşı karşıya bırakır: Hangi çağda, hangi koşullarda, hangi kaygılarla yazılmış ve söylenmiş; neyi, neden ve nasıl anlatmış olursa olsun, edebiyatın içerisinde varolan her yapıtı, “içkin” ve “değişmez” olduğu söylenen aynı şeyle, yani aynı amaçla ıralamak. Ki aslında bu durumda asıl yapılan, dünya görüşleri, inançları, siyasal-ideolojik düşünceleri, sınıfsal ve toplumsal tercihleri, bireysel istek ve özlemleri ne olursa olsun, edebiyat alanında yapıtlar ortaya koyan gelmiş geçmiş tüm yazarları aynı amaçla ıralamaktır. Çünkü, “şu” diye gösterdiğimiz herhangi bir kitabın amacı yoktur. Amacı olan ve onu “şu” diye gösterilen bir yapıta içkinleştiren yazardır. Bir edebiyat yazarı, yazar olmadan önce de bir insandır. O halde sormak gerek: Edebiyatın “içkin” ve “değişmez” olduğu kabul edilen ve her edebiyat yapıtına içkin kılınan amacını, bir insan olarak tüm edebiyat yazarları daha doğuştan mı bilmektedir? Yoksa sonradan, yazmaya söylemeye başladıklarında kendilerine vahiyle mi bildirilmekte (ki bu durumda bir içkinlikten değil aşkınlıktan, dışında bulunmaktan söz etmek gerek) ya da sezgisel olarak mı bilincine varmaktadırlar? Dahası, “içkin” ve “değişmez” olduğu söylenen bu amacı belirleyen kimdir, nedir, nasıl bir varlıktır?

Edebiyatın “içkin” ve “değişmez” bir amacının olduğunu ileri süren “yoktur”culara yöneltilen bu son soru, küçük bir değişiklikle, “vardır” yanıtıyla, edebiyatın “aşkın ve değişmez” bir amacı olduğunu söyleyenler için de geçerlidir. Çünkü “aşkın”lık ve “değişmez”lik kabulü, amacın edebiyata dışsallığını, onun dışında bulunduğunu daha baştan dile getirir. Dolayısıyla, bu aşkın ve değişmez olan amacı kimin ya da hangi türden bir varlığın belirlemiş olduğu sorununu da…

Edebiyatı da aşan ontik bir sorun

Sorun bütünsel olarak ele alınmaya başlandığında edebiyatı da kapsayan ve onu aşan bir boyuta ulaşır. Çünkü ister aşkın isterse içkin ve değişmez bir amaç söz konusu edilsin, bunu belirleyen bir varlığın kabulü, onu edebiyata dışsal kılar. Bu noktada, dışsal bir varlığın belirleyiciliği altında gerçekleştiği, onun belirlediği amaçla vücut bulduğu kabul edilen edebiyatın neliği de gerçekliği de bir başka sorun olarak ortaya çıkar. Yalnızca bu da değil. Aynı zamanda yazarın, sanatçının işlevi de… Dahası bir yapıtın değeri sorunu da…

Sorun bu boyutlarıyla birlikte değerlendirildiğinde, edebiyatın var olduğu ileri sürülen, aşkın ya da içkin ve değişmez olduğu kabul edilen amacının, ona dışsal bir varlıkça belirlendiği yaklaşımı, anlayışı, ontolojik anlamda metafizik problemlerin yanı sıra, mistifikasyondan epistemolojik ve aksiyolojik alana dek uzanan yeni sorunsalları beraberinde getirir. Kendine özgü özellikleri temelinde, insan açısından insan için bir anlama, anlamlandırma ve anlatma etkinliği olan edebiyatı, kendi gerçekliğinden koparıp yanılsamalı bir biçimde, kutsallık zırhına büründürür. Bir insan olarak yazara, insanüstü vasıflar yüklemeye, atfetmeye neden olur. Genel olarak sanatın ve edebiyatın, özel olarak ise yapıtın aksiyolojik değerini, kendisinden çok dışsal olanla ilişkisinde aramaya ve onunla belirlemeye yöneltir. (Edebiyatın amacı ve aksiyolojik değerlendirme ilişkisini bir başka yazıda ele alacağım.)

Görünürde, bilinçli ya da bilinçsizce verilmiş, küçücük bir “vardır” yanıtıyla başlayan bu sorunların temel nedeni, idealizmle malul erekçi düşüncedir. Kendini erekçi düşüncenin sarmalına kaptıran insanlar için amacı olmayan hiç bir şey yoktur. Onlar, her şeye bir amaç biçer; her şeyde bir amaç bulur. Dahası bu amaç dışsal bir varlık tarafından belirlenmiştir. Bunun mantıksal boyutlarını izlediğinizde, daldan düşen kuru bir yapraktan, yolda yürürken ayağınıza takılan taşa, tepenize düşen saksıdan üzerinize düşen kuş pisliğine dek her şey için geçerlidir bu.

Kabuller Varlığı Olarak İnsan

İnsan kabuller varlığıdır. Kabullerinin doğruluğunu yanlışlığını, gerçekliğe uygun olup olmadığını sorgulayan insanların sayısı ne geçmişte ne de günümüzde çok olmuştur. Çünkü kabullerle ve onları sorgulamadan yaşamı sürdürmek daha kolaydır. Kabulleri sorgulamak, hele hele eleştirip değiştirmeye, yerine yenisini koymaya çalışmak çok zordur. Yalnızca bireysel insan yaşamı açısından değil, bilimden felsefeye dek tüm alanlarda geçerlidir bu. Düşünün bir kez; bugün kolayca ve hiçbir kaygı taşımadan telaffuz ettiğimiz “Dünya dönüyor” önermesi ve kabulünü bile bir zamanlar söyleyebilmek hiç de kolay değildi. Bedeli vardı. Ve birileri ödedi bu bedeli.

Kabuller; insanı, toplumu, dünyayı, daha ötesinde evreni anlayıp anlamlandırmanın, açıklama girişimlerinin ana hatlarını, bir biçimde çerçevesini sunar. Kabuller gerçekliğe uygun olduğu sürece, olup biteni olabildiğince doğru bir biçimde anlamaya yardımcı olur. Gerçekliğe uygun olmadığı sürece de yanılsamalar üzerinde yükselen sorunlarla boğuşup durmanın, yel değirmenleriyle savaşmanın kapısını aralar. Kabullerinizi değiştirdiğinizde insan, toplum, dünya ve onun içerisinde yaşanan tüm gerçeklik yeniden ve bambaşka bir anlam kazanır.

Aynı şey edebiyat için de geçerlidir. Edebiyatı kendi değişen gerçekliği ve neliği temelinde kavramaya yönelip kabulleri bunun üzerinden belirlemek gerek. Eğer bunun yerine ve bundan bağımsız olarak, doğruluğu ve yanlışlığını sorgulamadığımız dinsel, siyasal, felsefi kabullerle edebiyata anlam, görev ve amaç biçmeye yeltenirsek yanılırız. Yanılmakla kalmaz, yanılsamalarımızı gerçeklik ve hakikat saymaya yöneliriz.

Sözün özü: Kabullerimizi sorgulamak, eleştirel olarak değerlendirmek ve gerektiğinde bunları gerçekliğe uygun olanlarla değiştirip var olanı yeniden anlamlandırabilmek gerekir. Bu yapılabildiğinde görülecektir ki kendinde bir şey olarak, genel anlamda edebiyatın amacı yoktur. Yalnızca edebiyatın değil, kendinde bir şey olarak, genel anlamda felsefenin de amacı yoktur. Dolayısıyla bunlardan bütünsel anlamda hayatı değiştirip biçimlendirmesini beklemek, yanılsamadan öte, hayal dünyasına kapılanmak, uyanık düşler görmektir. Dünyayı değiştirmek isteyen herkes tez zamanda bu düşlerden ayılmalıdır.

• Felsefe Öğretmeni; http://atalaygirgin.blogspot.com
1 Boris Suçkov, Gerçekçiliğin Tarihi, sf., 193, Çev. Aziz Çalışlar, Adam Yayıncılık, Eylül 1982.
2 Metin Cengiz, “Gerçeklik olarak globalizm ve edebiyat ilişkisi”, Hürriyet Gösteri Sayı 287, sf. 21.
3 Tahsin Yücel, Yazın Gene Yazın, sf., 24, Can Yayınları, 2005.

MEHDİ ve MESİH

2011-06-11T18:10:00.000+03:00

Mehdi ve Mesih

Tekgül Arı

“Mehdi ve Mesih” Atalay Girgin’in ilk romanı. Genellikle ilk romanlar için biyografik romanlar denilse de yazarın bunu aştığı görülmektedir. Akıcı bir dil kullanan Girgin’in, kitabın konusu gereği kullandığı Arapça ve Farsça sözcükler okuyucuyu zorlamadığı gibi romanı daha da gerçekçi kılmakta.

“Bir rivayettir dolaşıyordu ortalıkta. Müritlerine göreyse, her an işaret edilmeyi bekleyen peygamber kıvamında biriydi. Kemeutopya’nın bir yarısında Mesih, diğer yarısında Mehdi’ydi. İkisinin de kendisinde hercümerç olduğu bir Ambar. Hem Mesih hem Mehdi… Her şeyin doğrusunu El-ilah bilirdi elbette, belki de vakti saatinin gelmesini bekleyen bir peygamberdi.”

Atalay Girgin, romanında yeni bir dünya kurmuş gibi görünse de aslında içinde bulunduğumuz yaşamda bildik, ama fazla konuşulmayan, hatta üzerine gidilmesi sakıncalar yaratacak bir sistemi tüm açıklığıyla gözler önüne sermiş. Girgin’in düş gücüyle Ambarya diye inşa ettiği ülkenin sakinleri farelerdir. En büyük düşmanları kedidir. Efendi vardır, bir de efendinin efendisi. Onun da efendisi var mı, bu henüz bilinmez. Ama bilinen bir şey varsa, efendinin belirlediği kurallar birer kanundur. Bu kanunlarda sözüm ona dine göre düzenlenmiştir.

Roman, sayrılı bir karakter olan Efendi’nin üç katlı kırk bir odalı fakirhane diye adlandırılan villasında başlar. “Efendi”nin bir dediğini iki etmeyen ve etrafında dolanan önemli müritleri “Şeyh”, “Doktor” ve “Abla” ile sonradan bu sistem içine dahil edilen Nihan’dır. Sık sık nöbetler geçiren Efendi’nin bu sayrılı hali bile hayra alamettir. Bir de fakirhane dışında ayrı bir dünya vardır ve oradaki kişiler bazı bölümlerde başat kişiler kadar öne çıkar. Düzeni sorgulayanlar, doğru yoldan gitmek isteyenlerin başına gelen felaketler öyle bir anlatılır ki, sizde okuyucu olarak birden bir roman kişisi oluverirsiniz. Öfkelenirsiniz…

Roman kişileri hakkında detaylı bir şekilde psikolojik tahliller yapılmamasına karşın diyaloglarda verilen ipuçlarıyla bu karakterlerin özelliklerini az çok tahmin edebiliyorsunuz. Kahramanların birine/birilerine ait olma duygusuyla bu rejimin içinde yer aldıklarının ayırımına varabiliyorsunuz. Atalay Girgin’in karakterleri öyle bildik yoksul ve okumamış kişiler değil aslında. Tam tersine ekonomik kaygıları neredeyse olmayan, üniversite oku(yan)muş kişiler oldukları göze çarpıyor. Aslında bu kişilerin içlerindeki yitiklikten çıkmak için sığındıkları bir liman oluyor, bu aldatıcı düzen.

Elbette romanda yoksul bir kesimde var, onlar yaşamı iyileştirme mücadelesine fark katan ama en büyük acıları da göğüsleyen kişiler.

Kitabın sayfaları ilerledikçe “Koşulsuz bir mutlulukla prangalara bağlanmak…” duygusu ürkütür insanı. İnsanların kendi hapishanelerini yaratması en büyük tutsaklıktır. Bir bedeni hapis edebilirsiniz ama ruhu hapsedemezsiniz. Ama sistemde bedenin yanı sıra ruhun hapisliği de istenmektedir. Roman kişisi “Doktor” bunu fark ettiğinde ölümü de göze alarak kaçmaya çalışır. Nihan da rahatsızdır artık. Terk ettiği sevgilisini düşünür, her ne kadar “kızıl-komünist” olsa da onun insani yaklaşımı onu öylesine etkilemiştir ki, sıcaklığını arar. Oysa gönüllülükle geldiği bu evde kadının sadece cinsel bir meta olarak kullanılması, Efendi’nin ve başkalarının yatağına ikram edilmesi sonradan sonraya acı vermeye başlar. Gerçekte sistem din adına yapılan her şeyi mübah kılmaktadır.

Dünyanın oluşumundan bugüne kadar kurulmuş her düzende en büyük acıyı çeken kadınlardır. Girgin’in kitabında erkeğin tasarrufuna sunulmuş kadınlar vardır. “Abla” da bu kadınlardan biridir. Ama Nihan’dan bir farkı vardır. Efendi’nin ateşli bir bakışı ruhunu yüceltmektedir. Sabırlıdır Abla, sırasını bilmektedir. Hiç şikayet etmez, hatta Efendi için kardeşi Doktor’u bile harcar. Gerçekte bu sistem, bilinçli olarak bünyesine aldığı bu yitik kişilikleri, tekdüze bilgilerle ruhlarını sağaltmaya çalışacağına inandırmaktadır. Onları önceden bulundukları yaşamın içinden sıyırıp kendilerinin belirledikleri kurallarla; sözde mutlulukla tutsak ettiklerinin farkında(mı)dır aslında! İçine aldığı bu mutluluğu bir süre sonra öylesine sömürmeye başlar ki, bu da bireylerde derin bir sızıya dönüşür.

Çoğalan müritleriyle her geçen gün güçlenmiştir sistem. Ülkenin en kilit noktalarında artık düzeni kuranların yetiştirdiği insanlar vardır. Bir makinenin dişlilerini oluşturan bu kişiler bir süre sonra bu dişlilerin arasında ezilenlerin kendilerine benzeyen insanlar olduğunu da görürler. Ama makine kimseye aldırmadan görevini tıkır tıkır sürdürür. Dişliden çıkma çabasında olanları ise sessizce yok eder.

Atalay Girgin, romanında “korkudan korkmamak” gerektiğini de vurguluyor. Her ne kadar bu kişiler sessizce yok edilmeye, sindirilmeye çalışılsa da her zaman bir umut vardır. İnsandan umudu kesmemek gerekir. Bu sistemi değiştirecek olan yine insandır.

Felsefe öğretmeni olan Atalay Girgin,’in makalelerinden oluşan ilk kitabı “Düzenin Duvarındaki Tuğla: Öğretmen”de okuyucuyu sorgulamaya iten yanı, “Mehdi ve Mesih” romanında daha vurucu olarak ortaya çıkar.

Romanın sonuna geldiğinizde “ama..? neden bitti?” diye sorular çoğalırken usunuzda, en altta bir not ;

“Birinci kitabın Sonu.” İkinci kitap ise “Lağımpaşalı”dır!

* "Mehdi ve Mesih" üzerine değerlendirmeleri için "Tekgül Arı"ya teşekkür ederim.

YENİ ANAYASA

2011-06-06T17:40:00.000+03:00

Yeni anayasa

veya

“hiç bir şeyi değiştirmemek için her şeyi değiştirmek”

Fikret Başkaya

AKP, 12 Haziran seçimleri sonrası için yeni bir anayasa vâdediyor, bu amaç için insanlardan oy istiyor ve tek başına anayasayı değiştirecek bir meclis çoğunluğu arzuluyor. Yeni anayasanın ‘sivil’ bir anayasa olacağı söyleniyor. Eğer öyleyse, bu mevcut anayasanın ‘sivil’ olmadığı demeye gelir... Tabii AKP yeni bir anayasa vaadederse diğerleri de boş duracak değil, onlar da kendilerince yeni anayasadan söz ediyorlar. Lâkin yeni anayasa isteyen sadece burjuva partileri değil, kapitalist patronlar ve bir bütün olarak egemenler cephesi de artık yeni bir anayasanın gerekliliği konusunda ısrarlı görünüyorlar. Bu arada akademideki anayasa uzmanları ve her şeyi bilen köşe yazarları ve medyatik ‘aydınlar’ da yeni anayasacılar kervanına katılmış görünüyorlar... Bir de Kürtlerin yeni anayasa talebi var ki, onlarınki haklı ve yerinde bir talep, zira, artık bir şeylerin gerçekten değişmesini istiyorlar...

Kimse ‘sivil anayasa’ ne menem bir şeydir, sivil anayasa diye bir şey olur mu, ya da neden anayasa kelimesinin önüne bir niteleme sıfatı ekleme gereği duyuluyor, neden böyle bir ideolojik manipülasyona baş vuruluyor sorusunu sormayı akıl etmiyor. Söylenmek istenen her halde şu: mevcut anayasa askerler tarafından yapıldı, militer bir anayasadır, dolayısıyla sivil ve tabii demokratik değildir. Bu sefer anayasa siviller tarafından yapılacak ve ‘sivil’ ve ‘demokratik’ olacak... Sivil olmak veya olmamak, kıyafet farklılığına indirgenecek bir şey midir? Tipik bir ‘disiplin yönetmeliğine’ benzeyen 1982 anayasasının arkasında, bir NATO ordusu olan TSK olsa da, anayasayı hazırlayanlar üniformalı değildi... Akademinin anlı-şanlı anayasa profesörleri ve cunta tarafından tayın edilmiş sivil giyimli Danışma Meclisi’nin ‘seçkin’ üyeleriydi... Üstelik referanduma sunulup, halkın ‘onayı’ da alınmıştı... Sanırsınız ki, anayasayı askerler kendileri için yaptı! Diyelim ki, 1982 anayasasını üniformalı unsurlar yaptı ama ondan sonra defalarca TBMM’ye seçilen üniformasızlar 30 yıl boyunca bu anayasayı neden sorun etmedi? Neden anayasanın askerî üniformasını çıkarmak için kılını kıpırdatmadı? Neden anayasayı ‘sivilleştirme’, ‘demokretikleştirme’ gereği duymadılar? Bir şey daha, cunta anayasasının yürürlüğe girdiği 1982’den bu yana 17 defa anayasa değişikliği yapıldı ve geçiçi hükümler dahil 177 maddelik anayasanın tam 119 maddesi değiştirildi... Demek ki, geçen zamanda anayasanın yaklaşık %70’i ‘yenilenmiş’... Eğer değişiklik ve ‘yenilik’ olumlu bir anlam taşıyorsa, bu, %70 oranında bir ‘sivilleşme’, ‘demokratikleşme’, velhasıl ‘iyileşme’ anlamına gelmez miydi? Eğer yapılan değişiklikler [yenilikler!] demokratikleşme demeye geliyorduysa, o zaman yeni anayasa yapmak yerine geri kalan 58 madde de gözden geçirilerek Türkiye ‘sivil’ ve ‘demokratik’ bir anayasaya kavuşmaz mıydı...

O halde üç şey: Birincisi, bir rejimin anayasal olması, anayasasının olması, onun demokratikliğinin güvencesi değildir. Esasen anayasalar demokrasiyle değil, nasıl yönetebiliriz, nasıl aldatıp-oyalayabiliriz, sorusuyla, velhasıl ‘Teşkilat-ı Esâsiye ile ilgilidir. Bu soruların kimler tarafından sorulduğu da bellidir... Bu tür sorular daima mülk sahibi sınıflar tarafından sorulur... Söz konusu olan basbayağı sınıfsal bir meseledir. Dolayısıyla belirleyici olan bir yasayı veya anayasayı kimin yaptığı değil, kimin/kimlerin çıkarına yapıldığı, arkasında kimin/kimlerin olduğu ve durduğudur... 1982 anayasasını cuntacı generaller yaptı ama mülk sahibi sınıflar adına ve onlar için yaptı... Tabii bal tutanın parmağını yalaması da işin doğası gereğidir; ikincisi, bir anayasa için önemli olan hangi maddeleri içerdiği değil, bunların pratik politikada, uygulamada ne şekil aldığı, nasıl yorumlandığı ve uygulandığıdır; üçüncüsü de, bir anayasanın demokratikliğinin asgari koşulu yapılış sürecinde hangi toplum sınıflarının ne ölçüde dahlinin olup-olmadığıdır. Eğer mülksüzleştirilmiş sınıflar, işçiler, işssizler, topraksız köylüler ve küçük çiftçiler, mütevazı toplum kesimleri, velhsalı demokrasiye asıl ihtiyacı olanlar, sürece aktif ve etkin bir şekilde müdahale etmiyorsa, edemiyorsa, politikleşmiş halk çoğunluğunun etkin dahli söz konusu değilse, oradan çıkacak bir anayasanın anti-demokratikliği tartışmasız bir kesinliktir. Kaldı ki, Kadir Cangızbay’ın isabetli tespindeki gibi: “Demokratikleşme, bir süreçtir; doğrudan yasa ve anayasayla gerçekleşmez; başka bir ifadeyle, yolu önceden çizilmez; karşılaştığı engeller kaldırılarak yolu açılır”.[1]

Bir maddenin anayasada yer alması yeterli değildir. Anyasanın varlık nedeni egemen sınıfların nasıl yönetebiliriz, haklar alanını nasıl daraltabiliriz, nasıl aldatıp-oyalayabiliriz... sorusuyla ilgili olduğu sürece, istediğiniz kadar anayasada ‘demokrasiyle uyumlu’ maddeler bulunsun, pratikte bunların hiç bir kıymet-i harbiyesi yoktur. Bilindiği gibi, anayasalar birer üst metindirler. Uygulama alanına kanunlar yoluyla inerler ve anayasada tanınan veya formüle edilen hakların kanunlarla geri alınması yaygın bir gelenektir. Bu, burjuva yasallığının vazgeçilmez kuralıdır. Fakat verilen bir hakkı geri alma operasyonu ekseri bizzat anayasada kotarılır. Anayasanın bir maddesinde ifade edilen bir hak, ikinci veya üçüncü paragrafta ancakla başlayan bir cümleyle geri alınır/ içi boşaltılır, işlevsiz hale getirilir... Ya da ilerdeki bir maddede ortadan kaldırılır... Mesela yürürlükteki anayasının üniversitelerle ilgili 130’uncu maddesi şöyle: “Üniversiteler ile öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe her türlü bilimsel araştırma ve yayında bulunabilirler. ancak, bu yetki, Devletin varlığı ve bağımsızlığı ve ülkenin ve milletin bütünlüğü ve bölünmezliği aleyhine faaliyette bulunma serbestliği vermez”. Dikkat edilirse tanınan hak aynı cümlede geri alınıyor. Hakları kullanılmaz hale getiren ve yasaklayan ikinci yaygın uygulama, maddenin sonuna eklenen kanunla düzenlenir ibaresidir. Ekseri anayasada tanınan bir hak yasayla ortadan kaldırılır. Eğer yasayla halledilemezse, yönetmelikler imdada yetişir... Başka bir yöntem de asla yapılmayacak bir şeyin ifade edilmesidir. Mesela anayasanın 49’uncu maddesinde: “ Çalışma herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları korumak, çalışmayı desteklemek ve işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak için gerekli tedbirleri alır” deniyor... Böyle bir maddenin varlığının bir kıymet-i harbiyesi olabilir mi? En doğal hakları için mücadele eden işçilerin başına nelerin geldiği, ne tür koşullarda çalıştıkları, işssizliğin ne düzeyde olduğu bilinmiyor mu? Devletin kimi nasıl koruduğu mâlum değil mi? Son otuz yılda sendika kurmak için harekete geçen on binlerce işçinin nasıl işten atıldığı herkesin mâlumu değil mi? Cunta anayasasının 26’ıncı maddesi düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetiyle ilgili: “ Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. deniyor, ve devamı şöyle: “ Bu hürriyetlerin kullanılması, milli güvenlik, kamu düzeni güvenliği, cumhuriyetin temel ilkeleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğü.... amaçlarıyla sınırlanabilir”. Ve sınırlanıyor... O kadar çok sınırlanıyor ve öyle sınırlayıcı bir yasa stoğu var ki, istenirse her söylediğinizden kendinizi önce mahkeme kapısında, sonra da mahpusane koğuşunda bulmanız son derecede mümkündür... Eğer öyleyse böyle bir ikiyüzlülüğe neden başvuruluyor? Niyet ve amaç mâlûm değil mi?

Aslında kapitalizm dahilinde anayasaların demokrasinin önkoşulu olduğu tartışmalıdır ama demokrasinin önünü kesmek için gerekçe oluşturdukları kesindir. Böylece, demokratik talepler, hak talepleri ‘anayasa’ gerekçe gösterilerek geri çevrilebiliyor veya savsaklanabiliyor. Tabii anayasada değişiklik yapmak da zorlaştırılır ki, egemen sınıfların işine gelmeyen muhtemel bir değişikliğin önü kesilsin... Oysa, istenirse, anayasaya dokunmadan da, kanunlarda yapılacak değişikliklerle kısmî bir demokratikleşme pekâlâ mümkündür.

O halde sadede gelebiliriz. Egemen sınıfların çıkarı, demokratik haklar alanının, genel olarak da haklar alanının olabildiğince daraltılmasını gerektirir. Egemen sınıflar hiçbir şeyden eşitlik, özgürlük ve demokrasiden korktukları kadar korkmazlar ama söylem farklıdır... Sözcülerinin ve akıl hocalarının dilinden demokrasi kavramı hiç düşmez... Siz sermaye sınıfının, oligarşinin bir mensubu olsaydınız, demokratik haklar alanının genişlemesini ister miydiniz? Böyle bir şey eşyanın tabiatine aykırı değil midir? Zira demokratik haklar alanının gerçekten genişlemesi demek, sömürünün sınırlandırılması demektir ve sömürünün ve baskının sınırlandırılması mülk sahibi sömürücü sınıfların, ülkenin beşeri ve doğal zenginliğini yağmalayan azınlığın ve şürekasının asla arzu etmeyeceği, katlanamayacağı bir şeydir. Eğer öyleyse egemenler cephesinin ve onun sözcülerinin teklif ettiği, edeceği ‘yeni anayasa’ ne kadar ‘yeni’olabilir? Bir anayasanın yeniliğini marifet saymanın ne gibi bir kıymet-i harbiyesi olabilir?

Anti-demokratik bir şekilde oluşmuş bir parlamento demokratik bir anayasa yapabilir mi? Herşey tepeden tırnağa anti-demokratik iken, hangi mucizenin sonucu demokratik bir anayasa ortaya çıkacak. Söz konusu siyasi partilerin kendilerinin demokratik bir yapısı ve işleyişi söz konusu mu? Bu partiler essasen parti başkanlarının birer şirketine benzemiyor mu? Bunlar tek kişi tarafından yönetilen siyasi yapılar değiller mi? Kimlerin nereden milletvekili olcağına parti başkanları karar vermiyor mu? Meclis %10 barajı ayıbının gölgesinde oluşmuyor mu? Siyasi partiler yasası 12 Eylül rejiminin eseri değil mi? Eğer öyleyse ve bu siyasi partilerin mensuplarından oluşan parlamentonun bizzat kendisi anti-demokratik iken, oradan demokratik bir anayasa çıkacağına sanmak abesle iştigal etmek değil midir? Denilebilir ki, milletvekillerini halk seçiyor... Önlerine gelene oy vermek seçmek midir? Aslında seçimin gerçek anlamda seçmekle bir ilgisi yok. Orada söz konusu olan, birileri [Parti patronları] tarafından tayın edileni onaylamaktan ibarettir... Zira, asıl seçenler başkaları, dolayısıyla söz konusu olan sefil bir sirk oyunundan başka bir şey değil... Seçim sandığına giden önceden birileri tarafından tayin edileni onaylıyor sadece... Kaldı ki, geçerli sistemde zaten gerçek bir temsil asla mümkün değildir. Politika yapmanın profesyonelleşmiş ayrıcalıklı bir elitin işi olmaya devam ettiği koşullarda yapılan seçimler, ancak seyirciyi oyalamaya yarayabilir ki, zaten yapılan da odur... Netice itibariyle siyasi partilerin varlığı ve belirli aralıklarla [ 4-5 yıl] seçimlerin yapılması bir rejimin demokratikliğinin garantisi değildir. O halde soruyu şöyle sorabiliriz: Siyasi partiler niye var ve seçimler neden yapılıyor? Besbelli ki, kitleleri aldatıp / oyalamak için...

Gerçekten demokratik bir anayasa, ancak anayasa yapma sürecine demokrasiye ihtiyacı olan toplum sınıflarının etkili ve kalıcı katılımı ve müdahalesiyle mümkün olabilir. Bunun için de her kesimin ağırlıyla orantılı bir kurucu meclisin oluşturulması gerekir. Bu da kitle hareketinin yükselmesini ve politikleşmiş bir tartışma ortamını varsayar. Bu önkoşulların oluşmadığı koşullarda yapılan ve yapılacak hiçbir anayasanın demokratikliğinden söz edilemez. Aksi halde mevcut parlamentodan demokratik bir anayasa beklentisi içine girmek olsa olsa liberal medyatik aydınların bir kuruntusu olabilir...

Son bir soru da şu olabilir: Yeni anayasa neden şimdilerde gündeme getiriliyor? Rejimin yeni bir yapılanmaya ve yeni bir meşruluk zeminine, tabi zaman kazanmaya ihtiyacı olduğu için... Böylece eski şarabı yeni şişede sunma imkânına kavuşmayı umuyorlar... Eğer öyleyse, yapılacak ‘yenilik’, hiçbir şeyi değiştirmemek için her şeyi değiştirmenin ötesinde bir anlam ifade etmeyecektir...

[1] Bkz: “ ‘Sivil anayasa’ işportacıları”, Birgun.net, 9 Nisan 2011.

KEMEUTOPYALILAR

2011-05-10T19:45:00.000+03:00

Kemeutopyalılar

Roman dizisine ilişkin kısa bir meram

Atalay GİRGİN

Birkaç kitaplık bir çalışma değil bu. Ömrüm yettikçe, bedenim aklıma, aklım bedenime ihanet etmedikçe sürecek uzun erimli bir çalışma… Daha birinci kitapta ilk işaretleri verilen Kemeutopya ve onun içindeki ülkelerden biri olan Ambarya, çalışmanın evrenini belirliyor.

Yalnızca Ambarya bile birbirini izleyen romanların ortaya çıkması için yeterinden fazla malzeme barındırıyor. Hiçbiri tek bir kitapta tüketilemeyecek ve birbiriyle bağlantılı malzemeler.

Bir ada olan Ambarya’nın sahip olduğu hem toplumsal-siyasal ilişkiler ve geçmişi hem de jeo-politik konumu ve geçmişten bu yana kurduğu ya da kurmak zorunda kaldığı uluslar arası ilişkiler, çalışmanın kesintiye uğramaksızın sürekliliğini sağlaması ve kendini yenileyerek üretmesini koşulluyor.

Ambarya’nın ve ilişkilerinin değişen gerçekliği, giderek roman dizisinin evrenini Ambarya’yla sınırlamayı olanaksızlaştırıyor. Bu durum yazma açısından hem avantajlar hem de dezavantajlar barındırıyor. Ben şimdilik avantajlarından yararlanıyorum. Ve bunları fablın sunduğu olanaklarla birleştirip yazmayı sürdürüyorum. Dezavantajlarıyla yüzleşme ve aşmayı ise, şimdilik, geleceğe ertelediğimi söylemeliyim.

Bu roman dizisinde yer alan / alacak olan her kitabın, öne çıkan kahramanı ekseninde hem bağımsız hem de kahramanlarının ve mekânlarının ortaklığı, geçişkenliği ve ilişkilenmesi temelinde, birbirinin devamı niteliğinde olmasını bilinçli bir biçimde öngördüm. Arada Kemeutopya ve Ambarya ekseninde bunlardan bağımsız iki üç kitap çıkabilme olasılığı şimdiden beliriyor olsa da “Mehdi ve Mesih”le başlayan dizi özellikle ikinci çalışmayla birlikte kendi yolunu açmış durumda…

Son olarak şunu söylemem gerek: Bu çalışma, bir insanın, gördükleri, bildikleri ve yaşadıkları karşısında hissettiği öfkenin, aklını teslim almasına karşı koyma ve bunun yerine, öfkesini edebiyatla terbiye etme girişiminin ürünüdür. Yüzme bilmemesine rağmen, okyanusun orta yerinde kaldığında bile boğulma pahasına boy verip derinliği bilmek istemesi ve boy vermişken de dalıp onun dibinden bir avuç kum çıkarabilme girişimi…

MISIR DEVRİMİ ve SONRASI

2011-05-05T14:47:00.003+03:00

MISIR DEVRİMİ VE SONRASI

Samir Amin

Nisan 2011

1. Mısır Devrimi'nin Özellikleri ve Değişimin Gereksinimleri

* Devrimin kitleselleşmesinde ortak öğeler

Ocak ayının sonlarında Mısır toplumunda baş gösteren hareketlerin devrim gerçeğine dayandığını düşünüyorum, fazlası değil. Olanlar toplumu tekrar eskiye kavuşturmak için başlatılan bir ayaklanma ya da bir patlamaydı. Sadece bir protesto gösterisi olmamakla birlikte tam olarak bir devrim de değildi. Öyle ki, hareketin Mübarek'i devirmek gibi açık bir hedefi yoktu. Hareketin içinde bulunanların bazı açık ve kapalı talepleri ve hedefleri vardı. Bu hareketin üç temel öğesi bulunuyor, dördüncüye de daha sonra değineceğim.

Birincisi, hareketin temelini politize olmuş ve birbirleri ile sürekli irtibat halinde olan ve sayıları milyonları bulan gençler oluşturdu. Bu gençleri yeni nesil olarak görebiliriz. Gençlerin, kökleri halk komitelerine uzanan ve yakın dönemde orta sınıf diye nitelendirdiğimiz kitleye ait. Ancak bu hareketin gerçek anlamında halk kanadı yok. Yani yoksul işçilerin ya da çiftçilerin çocukları değiller.

Bu gençler kendilerini diğer grupların [partilerin] dışında ve senelerdir yok edilmiş olan siyasi hayat düzeninin içinde yetiştirdiler. Bu, tek başına övgüyü hak edecek bir durum. Gençler homojen bir toplumun parçası değillerdi ancak çoğunluğunun basit demokratik talepleri aşan istekleri vardı. Talepleri sadece şeffaf seçim ve çeşitli partilerin yasaklanmadan var olması ile sınırlı değildi; ayrıca ifade özgürlüğü ve toplumsal faaliyetlerde özgürlük istiyorlardı. O zaman bu isteklerin hepsi tam olarak gerçekten demokratiktir.

Gençler modernler ve çağın getirdiği yeniliklere vâkıflar. Dünyada neler olup bittiğini ve diğer ülke halklarının yaşam standartlarını biliyorlar. Bundan dolayı dini havanın da etkilediği geçmişi taklit çerçevesinin dışına çıktılar. Demokratik taleplerinin gereği olarak da sömürgeciliğe karşılar. Öyle ki, bu gençler Mısır'ın şerefini yeniden kazanmak için yola çıkan ulusalcı gençler. Gençler kesinlikle Mısır'ın bağımsız bir devlet olması gerektiğine inanıyor. Onlara göre Mısır özellikle İsrail'in genişleme politikasını destekleyen Amerika'nın siyasetine tabi olmamalı. Onlar bu şekilde vatan topraklarının istismarına karşılar. Bunu Arap milliyetçiliğinin bir gereği olarak ortaya koymuyorlar. Aralarında milliyetçilik anlayışına sahip çeşitli görüşlerde gençler var. Bazen Mısır'ın çıkarı için milliyetçi anlayıştan vazgeçilebiliyor. Şüphesiz bu gençler Arap devletleri ile yardımlaşmadan yanalar. Ancak, Afrika, Asya ve Güney ülkeleri için de aynı şeyleri düşünüyorlar. Sanırım internet yolu ile uluslararası bilgilere ulaşabilme ve son 10 yılda Latin Amerika'da yaşanan olayları, çok derinlemesine olmamakla birlikte takip edebilme fırsatına sahip oldular. Oradaki değişimi görmezden gelmeleri ve etkilenmemeleri, Morales, Chavez gibi liderlerden habersiz oldukları düşünülemez; zira o bölgeler de sömürüye karşı demokratik taleplerin çatıştığı bir arenadır.

Öte yandan bu gençler piyasacı politikalara ve kapitalizme bilinçli bir şekilde karşı çıkmıyor olabilirler ve değişim için gerekli şartların bilincinde olmayabilirler, ancak, toplumsal olarak sola meyilliler. Nitekim bir tarafta milyoner ve milyarderlerin varlığı artarken fakirleşenlerin de çoğalmasını ve aradaki eşitsizlik uçurumunu toplumsal olarak gözlemleyebiliyorlar. Bilinçli bir toplumsal adalete hasredemesek de açık bir şekilde bu tarafa yönelmiş oldukları anlaşılıyor. İşte bu gençler 25 ocak 2011’de insanları sokağa çıkmaya davet ederek hareketi başlatanlardır. Tunus'ta haftalar önce başlayan olaylar, gençleri cesaretlendirerek baskı organlarına ve eziyetlere karşı teslim olmamayı öğretti.

Radikal Mısır solu gençlerin bu çağrısına hemen cevap verdi. Zaten buna hazırdılar. Abdulnasır döneminden beri, Mübarek gibi liderlerin iktidarı altında da uzun süre siyasi hayattan dışlanmışlardı. Bunların arasında belli ölçüde aydınlar, orta tabakalar ve işçiler var. Durumu tersine çeviren ise bunların ufak çaplı da olsa örgütlenmeleri oldu. Belki kendi hassasiyetim dolayısıyla böyle düşünüyorum ancak sonuçta gençlerle bu sosyalist gruplar arasında bir gönül bağı vardı. Sosyalist olmasalar da bu gençler sömürü ve kapitalizm karşısında yer aldılar. Dolayısıyla, Mısır devriminin geleceğinin altyapısının çoğunluğu oluşturan gençler ve radikal sol tarafından belirleneceğini düşünüyorum.

Mısır devriminin üçüncü önemli ayağını ise, edebi dildeki haliyle söyleyecek olursak, liberal burjuvazi denilen tabaka oluşturuyor. Ben bu kesimin “liberal demokrat gruba dahil öğeler” olarak isimlendirilmesini daha doğru buluyorum. Çünkü Mısır’da burjuvazi gerici bir tutum sergilemekte ve dış güçlere tâbi, parazit bir topluluğu simgelemektedir.

Burjuvaziyi para, ticaret, hizmet ve fabrika sahibi kesim olarak doğru manası ile kullandığımızda Mısır gerçeğinde parazit olan ile olmayanı ayırmak olanaksız. Evet halktan da fabrika sahibi olan küçük bir kitle var, her ne kadar bunlara burjuva desek de bunlar asıl burjuvaziye dahil edilemez. Örnek; inşaat sektöründeki küçük şirketler, büyük şirketlerin baskısı altındadır kendilerinden gizlice büyük şirketlere destek olunması istenir. Mısırdaki burjuva ABD gibi küreselleşmeden ciddi faydalar sağlamıştır. Ancak devlette profesyonel meslek sahibi doktor, avukat, mühendis ve muhasebecilerin durumu farklıdır. Bunların zengin, orta halli ve fakir olanları da vardır. Bunlara burjuva diyemeyiz. Bu grup siyasi olmasından çok ideolojik ve kültürel olarak iki ana kola ayrılır. Selefi olarak tabir edebileceğimiz Müslümanlar [burada sorun inananlarla inanmayanları ayırmak değil. Mısır halkının geneli ister Müslüman ister Kıpti olsun inançlıdırlar. Dolayısıyla sorun imanla, inançlı olmakla ilgili değil.] ki, bunlar zaten siyasetten uzak dururlar. Bunlar orta kesimin çoğunluğunu oluşturur. Devletten ve Körfez ülkelerinden de destek alırlar.

Diğer orta kesim ise aydınlanmış diyebileceğimiz grubu oluşturur. Bunlar açık fikirlidirler ve imkanları dahilinde demokratik diyebileceğimiz çabaların içerisinde bulunurlar. Hicap gibi konulara takılmazlar dini taassupları yoktur. Aydınlanmış olmalarından kasıt onlar Batıyı ve Avrupa'yı dışlamazlar tam tersine Avrupa ülkelerine giderler ve söz konusu ülkelerin sömürgeci tabiatını sorun etmeden ve bilinçsiz olarak Batı toplumunu severler. Son yıllarda 'kifaye' hareketi gibi demokrasi ve toplumsal demokrasi yanlısı eğilimler ortaya çıkmakta.

Her ne kadar fakirlik gibi toplumsal sorunlarla ilgilenmeseler de, solun en büyük destekçisi olarak bu grubu görüyorum. Bunlar arasında kapitalizm ve serbest piyasa ekonomisini benimsemelerine rağmen, siyasi ve iktisadi hayatın değişmesi gerekliliğini vurgulayanlar vardır. İsrail ve ABD politikasının etkisine maruz kalmanın yanı sıra, şunu da söyleyebiliriz: İnsanların İsrail'den nefret ettiğini biliyoruz ve bunda şüphe yok ancak bir hakikat olarak İsrail'i kabul edenler tabi Mısırlıların Filistinli olmadığı gerçeğini da göz önüne alıyorlar.

İşte bu saydığımız ilk üç öğe olayların ilk gününde Kahire, İskenderiyye, Süveyş gibi ülkenin her yerinde 1-2 milyon insanı sokağa döktü. Yirmidört saatin ardından 15 milyon insan protesto gösterileri için sokaklara çıktı. Ayaklananlar sadece büyük şehirlerdeki halk değildi. İlçe ve muhafazalar, kasabalar hatta köylerde de halk gösterilere katıldı. Zaten bu belirtilen rakam Mısır halkının hepsinin gösterilere katıldığını gösterir. Aralarında politize olmuş belki de en fazla 2-3 milyon kişi vardı. Geri kalanlar kesinlikle politika ile hiçbir ilgisi olmayan halktır. Zaten Cemal Abdulnasır döneminde başlayan, Mübarek ve ekibinin daha da ileri götürdüğü siyasi hayatın yok edilmesi ve siyaset adına ne varsa yukarıdan devlet tarafından yönlendirilmesi bu durumu daha net açıklar. Ayrıca Mısırda islami akımın neden kazandığı sorusuna verilecek cevap da orada mevcuttur. Zira, halka cami mimberlerinden seslenebiliyorlardı. Hutbe veriyorlardı ancak siyasi ve toplumsal konulardan bahsetmelerine izin verilmiyordu.

Böylece 25 ocak 2011 Mısır toplumunda gerçekleşen devrime katkısı olan 4 gruptan da bahsetmiş olduk. Tabi bunları tüm Mısır halkını kapsayan bir temsile ek olarak, gençler, radikal sol, ve orta sınıf liberal demokrat kesim olarak üç kısma ayırdık.

Hiç şüphesiz, bu büyük ayaklanmanın gerisinde halkın son dönemde yüz yüze geldiği giderek kötüleşen yaşam koşulları var. İşçilerin 2007'deki grevleri, mücadelenin başlangıcı sayılabilir. Nitekim 2007 grev dalgasıyla bağımsız sendikalar kurma fikri ortaya çıkıp hayata geçirilmişti. Bunun yanında küçük çiftçiler hareketlerin hükümetin tarım ekonomisini gözden çıkarmasına rağmen büyük bir kararlılıkla haklarını savunmaları önemlidir. Orta kesimde ise ''kifaye'' hareketinin yükselmesi gösterilebilir. Gençler arasında bir benzeri ise 6 nisan olarak ortaya çıkmıştır. Yani tüm bunlar bir şekilde yakın bir zamanda patlamanın yaşanacağını gösteriyordu ki, olan da bu zaten.

Şimdi Değişimin gerektirdiklerine geçebiliriz. Ocak-şubat 2011’de başlayan hareketin halkın arasında büyüyerek gelişmesi, kök salması ve ilerleyebilmesi için zamana ihtiyaç var ve bu çok açık. Uzunca bir geçiş sürecine ihtiyaç var.. Devrimin hükümeti devirerek düzeni ve anayasayı değiştirme talebi bir gerçek olsa da, bunlar henüz fiili olarak gerçekleşmiş değil. Düzeni değiştirmeye yönelik bir talep ve eğilim bir vakıa olmakla birlikte bundan fazlası yok. Anayasanın feshedilmesiyle de yürürlükteki yasal mevzuat ve yürürlükteki kanunlar fiili olarak ortadan kaldırılmış değil. Bu da demokrasiye ancak uzun bir geçiş dönemi sonunda geçilebileceği demeye geliyor.

Bir süreçten söz ederken ve demokrasi değişimin gereksinimlerinin başında gelir derken, gerçek anlamdaki demokrasiden söz ediyorum elbette. Zira, gerçek bir demokrasi her türlü partileşmenin ve örgütlenmenin yolunu açar ve o alanı özgürleştirir. Böyle bir demokrasiye geçiş süreci de 2 yıl ya da daha fazlasını gerektirir. Böyle bir zaman dilimi, medeni, laik, demokratik bir siyaset kültürünün oluşabilmesi için gereklidir. Burada demokrasi kültürü diyorum, sosyalizm kültürü demiyorum. Çünkü bu laik siyasi kültür, aynı zamanda demokratik burjuva örgütlenmelerini, sosyalizm taleplerini ve toplumsal istekleri de içine alır ki, ancak böylesi bir ortamda yapılacak seçimlerin halk için bir anlamı olabilir... Çünkü böylece toplum çoğunluğu politik alana dahil olabilir. (2). Bu süreçte yeni yönetimin alacağı şekle dair tartışmalar, politika alanında liderlikler arası siyasi çekişmeler politik mücadelenin muhtevasını değiştirecektir. Aynı şekilde yeni dönemde ordunun da değişim sürecine tâbi olması, eski yönetimde görev almış üst düzey unsurların sürece dahil olmaması, sürecin dışında bırakılması gerekir. Bu şahısların yönetime dahil olmaları durumunda şimdi olduğu gibi özgürlük karşıtı karar ve uygulamalar dayatılmaya devam edecektir. Nitekim, partilerle ilgili çıkardıkları yeni yasalar, eski yönetiminkilerin bir kopyası ki, işçilerin greve gitmelerinin nedeni de odur. Bu yüzden bu tür kararlara imza atan bir hükümetin “geçici hükümet” olarak görülmemesi gerektiğini kavramalıyız. Ve bizden önce bu işe soyunmuş Tunus’lulardan tedrici de olsa değişimin fiili olarak gerçekleştirilmesi gerektiğini öğrenmeliyiz. Öyle ki, “geçici hükümetin” sokağa dökülen halk hareketlerini temsil edenler tarafından kurulması gerekir... Bu durum Tunus ve Mısır'ın şartlarının birbirinden farklı olması olarak açıklanabilir. Zira siyasetten uzak olan Tunus ordusu hem küçük ve zayıf, hem de kendi ülkesinde bir ağırlığı da yok. Özetle, Mısır ordusu gibi önemli bir role sahip değil. Bir de Tunus'ta birbiriyle mücadele eden iki güç söz konusu. Bunlardan biri eski yönetim ve hükümet partisi ile bağlantılı olan parazit diyebileceğimiz burjuva sınıfı, diğeri de devrimci güç olan orta sınıf ve halk tabakasından müteşekkildir. Velhasıl, Mısır da olduğu gibi ordunun üçüncü bir güç odağı olmadığı durum söz konusu....

Ayrıca, Tunus hükümeti [yönetimi] Mısır hükümetinden çok daha iyidir. Şimdiki Tunus hükümeti hiçbir partinin ya da sendikanın kurulmasına karışmıyor, insanlara seçme özgürlüğü tanıyor. Yani orada Mısırda olmayan bir demokrasi söz konusu. Sonuç olarak asıl solun gerçek talebi halk hareketi ve demokrasi yanlısı orta kesimle koalisyon kurmaktır. Tabi aynı şekilde işçi sendikaları ile de. (3)

2. Gerici Bloğun ittifakı

Karşı devriminin stratejisi ya da gerici ittifak bloğu iki ya da üçe ayrılır. Birincisi, burjuvazide somutlaşmış hakim tabakadır. Düzen ne kendilerinin ne de Mübareğin düzeniydi. Buların bir çoğu yolsuzluklardan beslenerek zenginleştiler. Mısır burjuvazisine dahil zengin çiftçiler de bunlara dahildi..

Ve bu noktaya iyi dikkat edilmesi gerek zira, genel olarak çiftçilerden söz ediyorum. Köylerde yaşayan çiftçiler farklı tabakalara ait. Mısır köylerindeki çiftçilerin yüzde 40’ı hiç bir şeye sahip değillerdir. Yüzde otuzu ise küçük çiftçilerdir ve diğer yüzde 30’luk kısımı ise zengin çiftçiler oluşturur.

Tabi bu paralı çiftçilerin zengin burjuvalar gibi milyonlara sahip olması gerekmez. Mısır toplumuna göre görece zengin, dolayısıyla da gericidirler. Ayrıca devlet yetkilileri ve köyün ileri gelenleri ile araları iyidir. Mühendis, doktor ve bazı din adamları ile de iyi anlaşırlar. Zengin çiftçiler siyasal islamın köydeki en güçlü öğesini oluştururlar. Nasır'ın tarım alanında yaptığı düzenlemeler Mısır köy toplumundaki dengeleri ciddi ölçüde değiştirmişti. Ve bu düzenlemelerden en çok faydalananlar zengin çiftçiler oldu. Zengin ve küçük çiftçilere çeşitli destekler verildi. Tabi bu durum doğal olarak güçlü çiftçilerin zayıflar üzerindeki gücünü artırdı. Nasır döneminde küçük çiftçileri koruyucu bazı önlemler alındı. Ancak mübarek dönemine gelindiğinde tarım ile ilgili yapılan planlamalar iptal edildi. Bu durum zengin çiftçilere zayıf olanların sırtından daha da zenginleşebilecekleri fırsatlar yarattı.

Etki tepki sonucu olarak küçük çiftçiler gerici hakim cepheye mensup zengin çiftçilere yani devrim karşıtı bu gerici unsurlara karşı tavır aldılar. Çoğunluğu oluşturan fakir köylülere gelince, bunlar tarım reformundan ve yapılan düzenlemelerden faydalanmak bir yana, tamamen dışlandılar. Ancak “dışa açılım” döneminde durumları değişti. Körfeze, Libya ve Irak'a göç eden Mısırlıların büyük bölümünü bu yoksul çiftçiler oluşturuyor. Bunlardan bazıları geri döndüler ancak üreten çiftçi sınıfından farklı olarak, eğreti işlerle yaparak geçimlerini sağlamaya çalışan köylülere dönüştüler. Kanımca en önemli, en can alıcı sorun, zengin çiftçiler ile siyasi islam arasındaki ilişkidir. Zira, eskiden olduğu gibi zengin çiftçiler muhafazakar ve donuk selefi islamın en güçlü dayanakları oldu.

*Müslüman Kardeşler ve İslami Akımlar

Müslüman Kardeşler cemaatinin [topluluğunun] demokratik bir yapıya sahip olabileceği şüphelidir. Sistemleri mürşide itaate dayalıdır, demokrasi ve tartışma fırsatından yoksundurlar. Sadece mürşide değil de cemaatin diğer liderlerine bakacak olursak, hepsinin çok zengin kişiler olduğunu görürüz. Ezher de tanınmış kişilerin de aralarında bulunduğu bu insanlar, Körfez ülkelerinden ciddi bir maddi destek alır. Liderler demokrasiye karşı, siyasi ve toplumsal olarak gerici olduklarının farkındadırlar [bilincindedirler]. 1973 harbinden sonra Körfez paraları ile güçlenen Vahabileri Mısır'a sokanlar da onlardır. Müslüman Kardeşler, bir Vahabi olan Muhammet Reşid Rıza’nın düşüncelerinden etkilenerek vahhabilikten ilham aldılar. Körfez ülkeleri Mısır'daki vahhabi oluşumu desteklemeden çok önce bu adam vahhabiliği ülkeye tanıttı. [soktu]. Bu çerçevede İngiltere elçiliğinin arşivinde bulunan belgelere göre, 1927 yılında
bizzat elçilik, Müslüman Kardeşlere halk komitelerinin siyasetten uzak tutulması karşılığında destek kararı almıştır. Birinci dünya savaşının ardından, 40’lı yıllara kadar ilerleme ve gelişmeyi burjuvalarla ile aydınlanmış orta kesim yürütmüştür.

Öyle ki, burjuva dediğimiz bu kesim mezhepsel ve dinsel tartışmaların üzerine çıkarak bir şeyler yapmaya çalıştı. Sonradan olduğu gibi bunlar Hristiyan gibi bir taassuba girerek karar vermedi. Siyaset alanında vatanı için çalışan Hristiyanların ön plana çıktığını gördük.

Mısır siyaset kültürünün ikinci unsuru da özellikle 2. Dünya savaşı sonrasında gelişen komünizm olmuştur.

Mısır siyaset kültürünün üçüncü ögesiyse büyük toprak sahibi gericiler.

Müslüman Kardeşler Mısır'da 20'lerden beri daima devrim karşıtı bir rol üstlendiler. Diktatör Sıdkı paşa'ytı desteklediler. İkinci Dünya Savaşının ardından İngilizlere karşı Alman faşizmine meylettiler. 21 Şubat 1946'da işçi hareketinin talebelerini dillendirdiği gösterilerde [eylemlerde] Sıdkı'nin yanında yer aldılar. Bu sonuncu devrimde de aynı şeyi yaptılar, devrim hareketine geç katıldılar ve katılmalarının ardından da bir düzen partisi olan demokrat parti ile koalisyon oluşturdular. [Müslüman Kardeşlerin] tarihi rolleri Mısır'da halk sınıflarına ihanetin tarihidir ve halen de öyledir. Velhasıl değişen bir şey yok...

Şahsi görüşüm, Cemal Abdulnasır'ın halk komitelerini siyasi hayattan men ederek, onları siyasal sürecin dışına atarak, Siyasal İslamın ülkede kök salmasını sağladığı ve sorumlunun Nasır olduğudur. Mısır toplumunda iki önemli odak olan komünizmi ve liberal burjuvaziyi yıktı. Delegasyon ve parti kurmalarına izin vermedi. Komünizmle mücadele adı altında komünistlere çok sert davrandı. İşte siyasi alanda yaratılan bu boşluğu zaten toplumda var olan İslam değerlendirdi. Müslüman Kardeşlerin yayılması için hazırlanan zemine bakmadan söylüyorum bunları. Abdulnasır’ın yönetim düşüncesi liberal burjuvazi ve komünizmi yok ederek yönetebileceği islami bir sosyalizmin mümkün olduğu düşüncesiydi. Tabi tarih, Siyasal İslamın kısa süre içerisinde sadece komünizme değil sosyalizme ve demokrasiye de karşı olduğunu gösterdi.

Şimdi Müslüman Kardeşler tarım düzenlemelerini islamın mülkiyet hakkına sahip çıktığını vurgulayarak reddettiği düşüncesini yaymaktalar. Bu durumun sadece ulusal olarak değil uluslararası düzende de ne kadar gerici bir düşünce olduğu açıktır. Örnek olarak, Avrupa'da hiç kimse böyle bir karar çıkaramaz... Onlara göre Dünya Bankası bile solun elindedir!

Şartlar Müslüman Kardeşleri sanki yönetim karşıtıymış gibi gösterdi, öyle bir algıya neden oldu. Bu kesinlikle doğru değildir. Mübarek ve yandaşları, Müslüman Kardeşleri ön plana çıkardı. Müslümanların [özellikle İhvan’ın] hukuk, eğitim ve medya alanına tahakküm etmelerinin ve devlet yönetimde önemli pozisyonlar edinmelerinin önünü açtı. Velhasıl Müslüman Kardeşler kesinlikle yönetimin bir parçasıdır.

İhvanı Müslimin’in içinde Selefiler olarak bilinen aşırı dinciler var. Acaba bunlar gerçekten Müslüman Kardeşlere karşı düşmanlık sergileyebilir mi? Yoksa burada bir görev paylaşımı mı söz konusu? Öyle ki, Müslüman Kardeşler Washington'a mutediliz [ılımlıyız] izlenimi vererek, çizmiş oldukları yol haritasına demokrasi belgesi almaktalar... İşte bu Obama'nın gerçekleştirdiği çirkin oyunun ta kendisidir...

Düşman -yani sömürgeciler [siyonist yandaşları da dahil]- siyasetin islamîleştirilmesinin toplumun ciddi sorunlarına ve asrın taleplerine karşılık veremeyeceğini çok iyi biliyor. ABD'nin ve Körfez ülkelerinin ve tabi ki, İsrail'inde nihai olarak hedefi böylece devrimi yok etmektir.

Başka bir husus da şu: Mısırda Sufiler de diğer bir islami akımı oluşturur. [Sufi tarikatlara mensup yaklaşık 15 milyon Mısırlının olduğu söyleniyor]. Bunlar Vahhabileri kendilerine bir tehdit olarak görüyorlar ve din ve siyasetin ayrı olduğunu düşüncesinden hareketle de Laikliğe yakın bir tablo çiziyorlar.

*Askeri Kurum ve Soru İşareti?

Washington hükümeti, Mısır'da kısa süreli bir “geçiş“ planlayarak, devrimin başarısını köstekledi ve bu süreçte iktidar hakim tabakanın [egemen blokun] elinde kaldı. Gereksiz veya önemsiz bir kaç değişikliğin dışında anayasa da olduğu gibi kaldı ve Müslüman Kardeşlerin parlamentoda yer alacağı ve eski düzenin sürdürülebileceği bir sistem kuruldu. Son dönem yayınlanan ABD belgelerinde söylediğimizi doğrulayan kanıtlar var.

Planın birinci aşaması referandumla gerçekleştirildi. Şimdi de planın ikinci aşamasına yani eylül-ekim seçimlerine hazırlık yapılıyor. ABD'nin Mısır için uygun gördüğü, orada uygulanmak istenen sistem, Pakistan'dan esinlenerek hazırlanmış. Kesinlikle Türkiye'den değil. Zira ikisi arasında çok büyük fark var. Türkiye'de ordu laikliği korumak için perdenin arkasında duruyor. Bu hiç bir şekilde Mısır'daki durumla aynı değil. ABD'nin Mısır için tasarladığı “demokrasi” Pakistan'dakinin bir benzeri. Avrupa'da ve diğer Arap memleketlerinde bahsedilen Türkiye örneği kesinlikle kafa karıştırmak ve Pakistan örneğini devreye sokmak için bir şaşırtmacadan başka bir şey değil. Pakistan'da yönetim kendini islami olarak tanımlar ve Ülkede asıl komprador burjuvazinin hükmü sürer. Perde Arkasında ise askeri kurum vardır. Gerek duyulduğunda dengeleri gözetmek için bu güç devreye girer ve tasfiyeler başlar.

Mısır'a sunulan [lâyık görülen] model Pakistan modelidir. Perdenin arkasında İslami bir ordu, parlamentoda seçilmiş islami parti. İşte ABD'nin biz Mısırlılara uygun gördükleri demokrasi modeli.

O zaman bu planın gericileri destekler mahiyette olduğunu anlayabiliriz. Velhasıl, değişime ve demokrasiye açık olmayan grupların yönetime hakim olması.

Mısır'dan beklenen, emperyalizme tabiiyetinin, bağımlılığının sürdürülmesi ve İsrail'le aralarındaki barış şartlarına riayet etmesi. Yani, işgalci İsrail'in yayılma politikasına direnen Filistin halkına destek verilmemesine özen gösterilmesi. Diğer yandan da ekonomik olarak büyük tekellere bağımlılığın sürmesi.

Müslüman Kardeşler ve Ordu yönetimi bu şartları tamamen kabul etmiş durumdalar. Ve ABD ordu yönetimine tam destek veriyor.

Mısır ordusunun üst kademelerinin çoğu ABD'de eğitim almış ve aynı zamanda daha önce de bölgedeki Amerikan askerleriyle birlikte tatbikatlar düzenlemişlerdi. Ayrıca ABD’nin Mısır ordusuna her yıl 1. 5 milyar dolarlık bir desteği söz konusu.

Bu, ABD'nin başarısıdır ki, ordunun adını kötü bir şekilde duyurmadan devrimin önderliğini onlara sundu.

*Fesatla [yolsuzlukla] İlgili bazı mülâhazalar

Yolsuzluk [corruption] toplumun yapısına bakılmadan yapılan tehlikeli bir adlandırma. Yolsuzluğun rezil bir durum olması itibariyle ahlak diline girdiği söylenir. Bana göre yolsuzluk kapitalizmin bir parçasıdır, yani onda mündemiçtir. Modern çağda da kapitalizm ancak yolsuzlukla belli hedeflerine ulaşabilmektedir. Velhasıl, burjuvazi yolsuzluk üzerine bina edilmiştir. Öyle ki, 1970’de burjuvazinin var olabilmesinin başka yolu yoktu. Yolsuzluğun tarih boyunca tüm devirlerde olduğunun söylenmesi ise yanlıştır. Yolsuzluk 40 senedir kapitalizm ile birlikte anılmaya başlanmıştır. Çağımızda da böyledir.

Batı toplumlarına bakın artık yolsuzluk düzenlerinin bir parçası olmuş durumdalar... Dolayısıyla, yolsuzluğu kapitalizmin dışında değerlendiremeyiz. Bunun için kapitalizm bunama devresine girdi diyorum.

40- 50 yıl önce gelişmiş kapitalist ülkelerde stoklama yapılırdı. Ancak bunun yanında bundan bağımsız olarak tarım ve sanayi üretimi mevcuttu. Bu da rekabet edebilme gücü veriyordu. Lâkin şimdi durum farklı. O zaramlar demokrat burjuva değerler ve iktisadi ilişkiler henüz bu ölçüde bozulmamıştı. Ancak geçen 30 yılda üretimi ve ellerinde bulundurdukları malları da kapsayan dairesel bir stoklama ortaya çıktı. Bu da stoklama yaparak gücü elinde bulundurma yöntemini zaafa uğrattı.

Marks bunların olacağını düşündü ancak bununla ilgili birkaç kelimenin dışında bir şey söylemedi. Daha çok sosyalizm hakkında bazı öngörülerde bulundu.

*Geçmiş tecrübeler

Şunu çok iyi görmeliyiz ki, son yıllarda Mısır halkı dünyanın çeşitli bölgelerinde farklı şartlara sahip ülkelerde bir çok halk ayaklanmasına şahit oldu. Bunların sonuçlarına yakından bakmamız gerekiyor. Bu ayaklanmaları üçe ayırıyorum; ilk olarak Güney ülkeleri Asya ve Afrika'da olanlar. Ki, ben bunlardan Filipinler, Endenozya ve Mali'de yaşananları örneklendirerek bahsedeceğim. İkinci olarak Avrupa'nın doğusunda gerçekleşenler ve üçüncü olarak da Latin Amerika'da yaşananlar. Zira, bu ülkelerde düzene karşı geniş bir ayaklanma ve devrim söz konusu.

Filipinler ve Endonezya'da Mısır'daki Mübarek gibi diktatörler vardı. Otokratlarla etrafı çevrili bozguncu diktatör bir liderleri vardı. Baskı ve işkence ise had safhadaydı. Ülkelerin içinde bulundukları şartlar her ne kadar birbirinden farklı olsa da, oradaki halkın yaptığı devrim Mısır'da 2011 şubatın'da yapılana benziyordu. Yani devrimi gençler, ilerici orta kesim ve onlara katılan halk komiteleri üstlendi. Mali'deki diktatör Musa Traore'ye karşı ayaklanan halk için de aynı şeyleri söyleyebiliriz. Birinci çatışma diktatörün gitmesi ile sonuçlandı düzenin değişmesi ile değil. Mali halkı buradaki gibi 2, 3 haftada devrim yapmadı. Bir seneye yakın bir süre on binlerce kurban vererek başlarındaki diktatör gidene kadar mücadele etti. Ancak sonra ne oldu? Bizde olmayan şey oldu... tam manasıyla hürriyetlerine kavuştular, isteyen istediği partisini kurdu. Ancak bu sefer de halkın kazanımlarının önünü kesmek üzere eski yönetim dış baskıyı artırdı. Bölgede El-kaide varlığı iddia edilerek gelişmelerin önüne geçildi. Düzen ayrıca Körfezin mali desteği ile muhafazakar [tutucu] islamı da aleyhlerine kullandı.

Filipin ve Endonezya'da durum aynıydı. Liderden kurtuldular ancak düzenden kurtulamadılar.

Şuna dikkat etmeliyiz, bu ülkelerde bizden daha güçlü bir şekilde devrim gerçekleştirildi ancak siyasal gerici islamla yönetim varlığını sürdürdü ve ilerlemenin, özgürlüklerin gerçekleşmesi engellendi. Bu çirkin oyuna terör ve El-kaide gibi unsurlar da dahil edildi. Tüm yeniliklerin önü bunlar gerekçe gösterilerek tıkandı. Belki de elli yıl sonra Usame Bin Laden'in ABD'de ikamet ettiğini öğreneceğiz ve ihtiyaç duyulduğunda açıklama yapan bu adam bir yerlere girilmek istendiğinde sahneye çıktığı anlaşılacak.

Gelelim Doğu Avrupa'daki ayaklanmalara: Komünizm [reel sosyalizm] aleyhine bir devrim gerçekleştirildi. Bu hikayenin ayrıntılarına girmek istemiyorum. Bu ayaklanmalar insanları ırklara ve dinlere böldü. Yugoslavya örneğinde görüldüğü gibi. Başta Almanya, İngiltere ve Fransa olmak üzere her konuda Batı Avrupa'ya tabi devletler söz konusu. Latin Amerika'yla ABD ilişkisi gibi. Burada yaşanan tecrübelerde gidenin geleni arattığını gördük.

Bizim için devrimin kazanması ve ilerleyişi noktasında Latin Amerika en iyi örnek olarak görülüyor. Bu devrimci uzantıların ilki geniş halk komiteleri, yoksul çiftçiler ve çoğu işçi olan halkın Brazilya'daki [sanayileşmiş bir ülke] ayaklanması olarak gösterilebilir.

Bolivya'da ise çok daha güçlü bir devrim gerçekleştirildi. 5 sene sürdü 20 binin üzerine şehit verdiler. Ancak sonunda durumları değişti yeni bir anayasa kabul edildi, sömürgeciliğe karşı tamamen toplumsal düzenlemelere imza attılar. O zaman bizim için Latin Amerika devrimleri iyi bir örnek. Bu şartlarda en güzel modeli oluşturuyor. Aynı şekilde Venezüella. Konuyu Mısır çerçevesinden çıkarmak istemediğim için ona girmiyorum.

*Modern Mısır Tarihine dair kısa bir hatırlatma...

Mısır'ın modern tarihine bakın, hep devrimleri göreceksiniz. İlk devrimin ardından uzun bir gerileme dönemi. Belki de son devrim yeni bir ikinci uzun devrim döneminin başlangıcıdır. Birinci devrim dalgası, 1920'den 1967'ye kadar 40 yıllık uzun bir döneme tekabül eder. 1920, 1924 arası Birinci aşamayı Vefd hazırladı. Mısır bu dönemde Tarihinin en demokratik, en ilerici yapısına sahipti. Ancak Vefd'in içerisinden haince Sa'd Zağlul'un ve bir takım Vefd'in önderliğini yapan kimselerin solcu akımı ve komünist partiyi vurması ile bu süreç yıkıma uğradı.

21 şubat 1946'da ise Sa'dın yolundan gidenler ve diktatör Sıdki'nin kurduğu Müslüman Kardeşler bu durumu besledi. Devrimin uzantıları sömürgeciliğe karşı ve demokrasi yanlısı öğrenci koalisyonları, komünistler ve işçi kitlesi hareketi ile sürdü. Bu da Sıdki Paşa önderliğindeki Müslüman Kardeşlerin ihanetine uğradı. Vefdin yönetime gelmesine kadar sürdü sonra tekrar bir ihanet ki, Mısır'ın yıkımına sebep oldu ve bu ihanete Müslüman Kardeşler de destek verdi. Ve sonrasından Askeri darbe...

1952'de ilk, 1954'te ise ikinci bir askeri darbe oldu. Sonra Nasır dönemi geldi. Bu dönemde sömürgecililere karşı tavır alındı ancak Cemal Abdulnasır yavaş yavaş devrimin iç unsurlarını bitirdi...

Mısır halkının yapabileceği ve halkın yararına bazı düzenlemelerde bulundu ancak bunu demokratik bir şekilde değil yukardan, bir dayatmayla gerçekleştirdi. Düzen demokrasi karşıtıydı.

1967'ye gelindiğinde ise Siyonistler aracılığıyla Amerika'nın sömürüsünden kurtulamadı. Bundan Sonra Nasır tutunamadı ve kapıları ardına kadar açtı. Mübarek de onu takip etti.

Birinci devrim dalgasının ardından 1970'ten 2011'e kadar 40 yıl uyuyan ve uluslar arası hiçbir ağırlığı kalmayan Mısır Halkı, 2011'de yeni bir devrim dalgasıyla uyandı...

Bugün biz ikinci devrim dalgasına girdik ki, bunun kapsayıcılığı ve derinliği uzun süren ilk devrim dalgasından daha da güçlü olabilir. İnanıyorum ki, uluslararası koşulları ve yerel durumu gerektiği gibi kavrayabilen bir hareket, bizi ilerleme yolunda sonuca götürecektir.

Çeviri: Muhammed Emin Üzümcü

Mehdi ve Mesih

2011-04-25T20:32:00.003+03:00

Mehdi ve Mesih

Atalay GİRGİN*

Mehdi ve Mesih tartışmasında son nokta…

Yüzyıllardır süren bir sorun bu… Neredeyse her yüzyılda denilebilecek kadar sıklıkta, her daim birileri ortaya çıkıp Mehdi’nin, Mesih’in gelmesinin yakın olduğunu ilan etmiştir. Bazen ilanla birlikte utangaçça işaret etmek istediği kendisi olmuştur.

Bazen birilerinin yönlendirmeleriyle dolduruşa gelip işi, “Mehdi benim!”, “Mesih benim!” demeye vardıranlar da çıkmıştır. Bunlar Şeytan’ın ve Deccal’in kötülüklerine karşı iyiliği kaim kılma yolunda kendisine müritler de bulmuşlardır.

Hiç kimsenin kuşkusu olmasın, bundan sonra da aynı sıfata bürünüp ortaya çıkanların az ya da çok hep müritleri olacaktır. Bunlar ister birer meczup olsun, isterse gerçeklik algısını sık sık yitiren, şiddetli bilinç yarılması yaşayan şizofren olsun, her daim kendilerine “akıl tutulması”na uğramış şakirtler bulacaktır. Çünkü kutsallık zırhına bürünmüş yanılsamaların galebe çaldığı her yerde aklın ve bilimin aydınlığı sırra kadem basar. Rüzgârlı ve karanlık bir havada titrek bir “mum ışığı”na dönüşüverir bilimin ve aklın aydınlığı…

Artık buna son noktayı koymak, kutsallık zırhına bürünmüş saplantılı yanılsamaların karanlığını kovmak zamanıdır! İşte tam da bu amaçla “MEHDİ ve MESİH”1 adlı kitap şu soruların kesin yanıtlarını ortaya koymaktadır:

1) Mehdi ve Mesih zati midir yoksa manevi mi?

2) Mehdi ve Mesih ayrı ayrı bedenlerde mi vücut bulacak? Yoksa her ikisi de bir tek bedende mi zuhur edecek?

3) Mehdi ve Mesih, birilerinin iddia ettiği gibi 2011’de mi zuhur eyleyecek? Yoksa başka birilerinin iddia ettiği gibi zamanımızdan 570 yıl sonra mı? Yoksa başka bir tarihte mi?

4) Kutsal kitapları ellerine alıp kendi iddialarını kanıtlamak için bilumum hesaplamalar yaparak farklı tarihler verenlerin amacı ne? Onlar doğruyu mu söylüyor? Yoksa başka birilerinin amaçlarına mı hizmet ediyorlar? Aynı kutsal kitaplara bakarak birbirlerinden farklı tarihler vermelerinin ardındaki amaç ne?

5) Huruç edip zuhur eylemeyi bekleyen Mehdi ve Mesih, hangi ülkenin hangi şehrinde yaşıyor?

6) Mehdi ve Mesih ilk kez hangi ülkenin hangi şehrinde zuhur edecek? Neden o ülke? Neden o şehir?

7) Mehdi ve Mesih’in vücut bulacağı bedenin sahibini, zuhur anına dek kim ya da kimler finanse ediyor ve edecek? Neden?

8) Mehdi ve Mesih siyasal bir partiye katılacak mı?

9) Siyaset, saltanat ve din işlerinin üçüyle de ilgilenecek olan Mehdi ve Mesih seçimlerde hangi lidere desteğini sunacak?

10) Mehdi ve Mesih’in sağlığını tehdit eden hastalık ne?

11) Kendi ülkesinin en etkili dini şahsiyeti Mehdi ve Mesih’i karşısında gördüğünde tanıyacak mı? Tanımak istemediğinde nasıl ikna edilecek?

12) Mehdi ve Mesih’i tanımamak için direnen tanınmış zamanın ünlü dini liderlerine neler yapılacak?

13) Mehdi ve Mesih’in cinsellik anlayışı ve cinsel tercihi ne?

Tüm bu soruların ve yazıyı daha fazla uzatmamak için yer vermediğim yüzlerce sorunun yanıtları, “MEHDİ ve MESİH”in birinci ve ikinci kitabında… Birinci kitap “MEHDİ ve MESİH” üst başlığıyla çıkıyor! Yakında kitapçılarda…

Her düzeyden ilgilenenlere iyi okumalar dileğiyle…

· http://atalaygirgin.blogspot.com

1 Mehdi ve Mesih, yazan Atalay GİRGİN.

Tahsin Yücel'in GÖKDELEN'i Üzerine

2010-12-14T18:01:00.002+02:00

Ütopik, Siyasal ve Felsefi Bir Roman :

GÖKDELEN

Atalay GİRGİN*

“Adalet güçlülerin ayrıcalığıdır.”

Türkiye Cumhuriyeti 149. yaşının ilk aylarını geride bırakıp 150’sine doğru ilerlemektedir. Aylardan Şubat’tır. Ve Şubat’ın 17’si... Gökdelen’in İstanbul’undaki, “25-C sayılı ve pembe renkli gökdelenin doksan sekizinci katındaki Tezcan Avukatlık Kurumu”nda, “Yani” der Can Tezcan, karşısındaki Temel Diker’e, “her yer eşit, her yer eşdeğer olsun istiyorsun, öyle mi?”

“Evet, öyle...” diye yanıtlar Niyorklu Temel1. Avukatı Can Tezcan’ın sözcükleriyle formülleşiverir Niyorklu’nun düşü... Her elmanın kurdu kendi içindedir, derler ya; içten içten yer ve çürütür elmayı. Ya düşün, düşlerinki...? Elmanın düşü kurt mudur, bilinmez. Ama muhtemeldir ki, elma kurdunun düşü elmadır; içinde sonsuza dek, hiçbir tehlikeyle karşılaşmadan yaşayacağı ve sonsuza dek tüketemeyeceği, çürümeyen bir elma... Ya insanın...? Her insan aynı şeyi mi ister, aynı şeyi mi düşler?

Her insanın düşü, düşleri vardır. Ama her insanın ütopyası yoktur. Düşler, insanlar kadar çoktur, ütopyalar azdır ve bundan dolayı, her ütopya bir düştür, ancak her düş bir ütopya değildir. Tıpkı Niyorklu Temel’inki gibi...

Ütopyalar siyasaldır

Her yerinin eşit, her yerinin eşdeğer kılındığı bir dünyayı, bir ülkeyi, bir kenti, kim, neden ister? Ya da kim, neden istemez? Dahası, mümkün müdür böylesi bir dünya, bir ülke, bir kent yaratmak? Kuşkusuz ki, insan tasarımlayabilir, düşleyebilir bunu. Ama bu, bir ideal varlık, bir istenen ütopya olmaktan öte geçmez. Ondan öte değer taşımaz. Çünkü ütopyaların değeri ve önemi, bütünsel olarak gerçekleşebilirliğinden, gerçekleştirilebilirliğinden çok, düşselliğinde, düşünselliğindedir; düşünülebilmiş olmasındadır. Ve onların gerçekliği yoktur, değişmezler; zamansız ve mekansızdırlar, tüm ideal varlıklar gibi...

Öte yandan, her ütopya; varolan, yazarınca tanık olunan bir toplumsal ve siyasal gerçeklikten hareketle tasarımlansa da, hiçbir ütopya, toplumsal ve siyasal varlığın dününe ya da şimdisine yönelik bir anlatı değildir. Anlatım dili, söylem biçimi, hangi zaman dilimini kapsıyor olursa olsun, onun yüzü daima geleceğe dönüktür; ya olması isteneni nesneleştirir ve anlatır ya da olmasından korkulanı, istenmeyeni... İstenen ütopyalardan Platon’un “İdeal devleti”, Fârâbi’nin “Erdemli Kent”i ya da “El-Medinetü’l-Fâzıla”sı, Campanella’nın “Güneş Ülkesi”, Thomas More’un “Ütopya”sı için geçerli olduğu gibi; istenmeyen, “korkutucu ütopya”lardan Aldous Huxley’in “Yeni Dünya”sı, “Cesur Yeni Dünya”sı, George Orwel’in “1984”ü için de geçerlidir bu...

Yukarıda belirtilen ütopyalardan, Platon ve Fârâbi’ye ait olanlar, felsefi düşünmenin ve bilginin gereği olarak, kuramsaldır. Diğerlerinden ilk ikisi kuramsal olmaktan çok, anlatı özelliği nedeniyle ‘edebi’ olarak nitelenebilecekken; diğerleri, bir roman olarak düşünülüp nesneleştirilmiş, “edebiyatlaşmış felsefe”yi içeren edebi ütopyalardır. Ancak ister kuramsal olsun isterse edebi, her ikisinin de varoluş nedenleri, tasarlayanlarının yaşadığı zamanın şimdisinde olup bitenlerdir. Bu nedenle tüm ütopyalar, varolan toplumsal ve siyasal düzene yöneltilmiş birer itirazdır. Ki “istenen ütopya”lar için, ‘itiraz’ sözü hafif kalır. Çünkü onlar, olup bitenler karşısında salt eleştirel bir tutumdan, gidişatın vahametini dile getirmekten ötesine geçip, varolanı yadsıyan yeni bir toplumsal-siyasal düzen tasarımı olarak çıkarlar ortaya. Yazarlarının değiştirmek istemeyi düşünüp de değiştiremeyişlerinin çaresizliği, aczi ve tekbaşınalığıyla, yalnızca birer istenen olarak vücut bulurlar. 16.yy. İngiltere’sinde, Thomas More, “Benim ideallerime göre yönetilen bir ülke ve bu idealleri gerçekleştiren insanlar hakkında bir kitap yazmak istiyorum.” der dostu Peter Gilles’e ve ekler: Ama böyle şeyleri İngiltere’de yazmak tehlikeli2. Çünkü ütopya, siyasal bir metindir ve More, bilincindedir yazacaklarının.

“Korkutucu” olarak nitelenen, istenmeyene, olmasından korkulana işaret eden ütopyalar ise, “istenen ütopya”lar gibi, birer ideal toplumsal-siyasal düzen tasarımı olarak ortaya konulmamışlardır. Bu ütopyalar, kendilerine konu edindikleri alandan ya da sorundan hareketle, varolan toplumsal-siyasal düzendeki gelişmelerin, insanı ve toplumu hangi vahim noktalara doğru sürüklemekte olduğunu ve onları nasıl bir geleceğin beklediğini anlatır. Kaçınılması gereken bir gelecek tablosu çizer. Orwel’in “1984”ünde yapılan da, Huxley’in “Yeni Dünya”sı ve “Cesur Yeni Dünya”sında anlatılan da budur. Ki bu varolan düzene karşı yöneltilen siyasal bir eleştiri, siyasal bir itirazdır. Ancak, her siyasal eleştiri, her siyasal itiraz ütopya olmadığı gibi, her siyasal roman da ütopya değildir. Ama tersi doğrudur bunun... Yani her ütopik roman, aynı zamanda siyasal bir romandır; içselleşmiş bir felsefi kavrayış ve anlamlandırışla biçimlenen... Çünkü bu tür romanlarda yazarın siyasal-ideolojik, toplumsal, sınıfsal tercihleri, dünya görüşü, felsefi yaklaşımı, v.b., diğer eserlerinden çok daha açık bir biçimde kendini gösterir. Bunun temel nedeni, her eleştirinin, her sorma, sorgulama etkinliğine dayanan anlama ve yeniden anlamlandırmanın çok yönlü kabullerden hareketle yapılmasıdır. Ki bu da kaçınılmazdır; çünkü her insan bir kabuller varlığıdır.

“Korkutucu” ütopik/siyasal romanlar, öncelikle, yaşanan gerçekliği ve ondaki gelişmeleri, gidişi, bir sanatçı duyarlılığıyla kavrayan, sezen ve düşündüğü olası sonuçlar karşısında da insan ve toplum için endişe duyan, dehşete düşen yazarların, kendi içlerinden yükselen canhıraş bir çağrı çığlığıdır; kendi sezdiklerini sezdirmek, kendi kavradıklarını kavratmak isteyen... Bunu da hem edebiyatın hem de özel olarak romanın neliği gereği, düşünsel olanı, duygusal, estetik bir duyarlılıkla; duygusal ve estetik olanı da düşünsel bir tutarlılıkla ortaya koyarak, tasarladıkları tek tek roman kişileri, olayları ve onlar arasındaki ilişkiler üzerinden gerçekleştirmeye yönelirler. Korkutucu ütopik romanlar, varolanı soran, sorgulayan ve eleştirel bir düşünüşle kavrayıp anlamlandırarak anlatan bir aklın, düşündürmek ve fark ettirmek isteyen ürünleridirler. Bu romanların zamanı ve mekanı yaşanmamış ve ulaşılmamış, olayları daha gerçekleşmemiş olduğundan olsa gerek, yazarlarının içindeki çığlığın canhıraşlığına inat, onlar usulca, çekingence “bir şeyler yapmalı!” derler, “hem de hemen şimdi!”. Çünkü, her türlü eylemin yegâne zaman dilimi şimdi’dir; ne dündür ne de yarın...

Ama kimse gitmez bu çağrının peşinden... Birilerimiz okusa da, ardından kaldırıp kitaplığımızdaki okunmuş kitapların arasına yerleştiriveririz onları. Kulak vermeyiz çağrıya... En iyi ihtimalle, birkaç gün sözünü ederiz, dostlarımıza-arkadaşlarımıza, sohbet sırasında yeri gelir de anımsarsak elbette... Soralım kendimize : Çağrılarına uyup onların (örneğin “1984”ün), daha ötesini yapmış olsaydık, Orwel’in romanında işaret ettiği, göstermek istediği toplumdakinden kat be kat yetkin, estetize edilmiş ve içselleştirildiği için de meşru görülen denetim koşullarında yaşıyor olur muyduk? Yanıtınız ne olursa olsun; siz siz olun, eğer okuduğunuz, “korkutucu” bir gelecek tasarımı çizen ütopik bir romansa, “altı da üstü de bir roman işte!” deyip geçmeyin... Ki Gökdelen için de geçerli bu...

Romanın iki temel boyutu

Tahsin Yücel’in Gökdelen’i ütopik bir roman. Yargının özelleştirilmesi ana teması ekseninde kavranıp anlamlandırılmış olsa da, o, bundan daha öteye uzanan bir anlam zenginliğine ve derinliğine sahip. Bunu sağlayan ise romanın felsefi ve siyasal boyutları. Ki açık ya da örtük bir biçimde felsefenin ve siyasal yaklaşımın varlığı, istenmeyene, kaçınılması gerekene işaret eden her korkutucu ütopik romanın vazgeçilmezidir. Keza istenen ütopyaların da...

Roman kahramanlarından Avukat Can Tezcan’ın karabasanıyla başlayan Gökdelen’deki olup bitenler, 2073 yılının İstanbul’unda gerçekleşiyor. Yaşanmamış; yaşanıp yaşanamayacağı bilinmeyen bir yıl ve bir mekan. Ama tesadüfen seçilmiş bir yıl değil 2073. O, Türkiye Cumhuriyeti’nin 150. yılına işaret ediyor. 150. yılında, illerinin sayısı 115’e ulaşmış, ama sahilleri bile özelleştirilip satılmış ve yöneticilerinin, satılabilecek yeni bir şeylerin arayışında olduğu bir ulus-devletin varlığını bildiriyor, hissettiriyor Gökdelen. Ve Avrupa Birliği’nin, Türkiye Cumhuriyeti 30. ve sonuncu üye olamadan dağıldığını da... Türkiye’nin, bir buçuk asrı geride bırakırken, hala ABD’nin uydusu olmaya devam ettiğini de... “kavramların en saygınının yasak kavramı olduğunu”(sy. 98) da... Romanda yer alan bu ve benzeri unsurlar, kimilerince birer ayrıntı gibi algılanıp geçilse de, Tahsin Yücel’in, içerisinde yaşadığı gerçekliği ve buradan hareketle de geleceği hangi siyasal ve ideolojik kabuller üzerinden kavramakta ve anlamlandırmakta olduğunun apaçık işaretlerini sunuyor okura.

Yücel’in siyasal ve ideolojik kabulleriyle koşullanan, itiraz ve eleştirilerinin üzerinde yükseldiği zemin ise, yaşadığı ve tanıklık ettiği insan ve toplum gerçekliğidir. Ki bu gerçeklik, toplumsal ve kültürel çürüme ve yozlaşmanın, değer erozyonunun, insan dahil, tüm toplumsal kurumları ve ilişkileri, kendi sarmalına alıp, nasıl savurmakta, yozlaştırmakta olduğunu göstermektedir. Ama, kendilerini evle iş arasındaki yaşama hapsetmiş, fasit bir daire içerisinde dönüp duran insanlar, ne denli kitap, gazete,dergi, v.b okuyor, televizyon izliyor, radyo dinliyor olsalar da, bu gerçeklikte olup bitenleri görememektedir. Roman kişilerinden Can Tezcan ve eşi Gül Tezcan’ın durumu buna örnektir. Kendi kurulu düzenlerinin gelgitleri, sorunları içinde, kendilerini dış dünyaya kapattıkları sürece, Elias Canetti’nin “Körleşme”sinde anlatıldığı gibi körleşmektedirler. Onlara, “göğe çekildiniz artık,” der Rıza Koç, “evden işe, işten eve de havadan, uçakla gidiyorsunuz çoğu zaman; kısacası, siz artık bu ülkede yaşamıyorsunuz.”(sy. 94) Toplumsal gerçeklikte yaşananları görüp, anlayabilmeyi, nedenlerini sonuçlarını kavrayabilmeyi, salt okuyarak sağlayamaz insan. Okumanın yanı sıra, kitaplardan başını kaldırıp, yaşanan gerçekliğe bakabilmeyi; baktığı yerde de, toplumsal gerçekliğin ve ilişkilerin tüm giriftliğine rağmen görebilmeyi, nedenlerini, nasıllarını, niçinlerini sorup sorgulayarak anlamayı başarması gerekir. Dahası, gördüğünü sandığının, kendisine gösterilmek istenen bir gösterilen mi olup olmadığını seçebilmesi de... Gözlerini kendinin kılarak, kendi gözleriyle görüp algılayabilmesi gerek...

İşte Tahsin Yücel, şimdi’nin tanık olduğu verilerinden hareketle, hem insanın nasıl “körleşmekte” olduğuna işaret ederken, hem de her geçen gün insanların, sömürülme şansı bile bulamadan ömürlerini tükettikleri bir geleceğe doğru sürüklenmekte olduğunu da anlatıyor Gökdelen’de. İşsiz bile sayılmayan “yılkı adamları”, ülkenin doğal bitki örtüsünü yitirmiş dağlarında, ovalarında yiyecek bir şeyler peşinde sürüler halinde dolaşırken; bir iş bulabilme umudu ya da sömürülme şansına sahip olabilme ayrıcalığı, en az birkaç üniversite bitirmiş ya da bitirebilecek ekonomik olanağı olanlar için söz konusu... Ki bu da, aday adaylığı kazandıran bir ihtimal yalnızca... İhtimalin ağırlığına katlanamayan, öğretmenler, mühendisler, vb., “yılkı adamları”na katılırken, iş bulma umudu olmadığı halde kentlerde kalanlardan bazıları ise, buna çocuklar da dahil, bedenlerini sunmaktadırlar pazara... Sistemin mantığı acımasızca işlemektedir : İnsan, satılabilecek ve pazarda alıcısı olan bir şeyi olduğu sürece değerlidir. Ama bununla yetinmez sistem : İnsan, yaşamını korumak istediği sürece, alıcısı olan bir şeye sahipse eğer, onu satmalıdır da... Hangi değerler adına olursa olsun, “ben satmıyorum” diyemezsiniz. Diyene ise, emekli öğretmen Hikmet beyinki gibi bir son hazırlayıverir sistem...

Bunun temel nedeni ise, kapitalist sömürü düzeni ya da Yücel’in deyişiyle ülkede varolan “anamalcı” düzen... “Anamalcı”lık, salt ekonomik değil, aynı zamanda sosyal, siyasal, ideolojik, kültürel, vb. boyutlarıyla varolan bir düzen... Ulaştığı herhangi bir şeyi, alınır satılır kılabildiği, ranta, kâra dönüştürebildiği sürece değerli sayan bu düzen, ülkenin yer altı ve yer üstü kaynakları dahil, “değerli” sayılabilecek her şeyini metalaştırmaktadır. Ki Gökdelen’in kahramanlarından Can Tezcan, bu “anamalcı” düzene hizmette birbirleriyle, neredeyse yarış içerisinde olan ülke yöneticileri için ise, “bunca yıldır bu ulusun nesi varsa, hepsini özelleştirdiler, maden, orman, ırmak, liman, fabrika, hastane, üniversite, ilkokul, her şeyi, her şeyi sattılar haraç mezat, bir anaları kaldı satılmadık, sattılarsa da ben bilmiyorum, kimsenin günahını almak istemem.”(sy. 37) der. İşte bu nokta da, romanın ana teması olarak algılanan, öne çıkan/çıkarılan, yargının özelleştirilmesi, düzenin tutarlılığı için gereklidir. Gereklilikten öte bir zorunluluktur bu... Çünkü, her şey özelleştirilmişken yargının devletin elinde olması bir tutarsızlıktır. Çok farklı saiklerden hareketle de olsa, düzene tutarlılık kazandırmak gerektiğini düşünür ve ileri sürer Can Tezcan. “çelişkin bir hayvan” olarak tanımlanan “insan”, tüm çelişenliğine rağmen, ne gariptir ki yaptığı her işte, her düşünüşte tutarlılık arar; tutarlılık peşinde koşar.

Aslında, düzene “tutarlılık kazandırma”ya dönük öneriler yalnızca romanın evreninde yaşanmamaktadır. Tutarlılık kaygısı ve düşüncesinden midir, yoksa bambaşka nedenlerden midir bilinmez, 1996 yılı sonbaharında da vergi toplamanın özelleştirilmesi önerisi atılmıştı ortaya. Anadolu Ajansı’ndan gazetelerin haber merkezlerine akan haberde, Milli Prodüktive Merkezi adlı bir kuruluştu bu önerinin sahibi. Neylerseniz ki anamalcı düzen, hangi nedenlerle olursa olsun, her dönem kendi akl-ı evvel cevherlerini de yaratıyor ya da efendilerinin gözüne girip, pastadan kendi payına düşen kırıntıları arttırma kaygısında olanlar, düzene hizmette sınır tanımıyorlar. Bir zamanlarda, ismi lazım değil, birileri “kentlerde yaşayanlardan güvenlik vergisi alınmalı” derken, birileri de “yalnızca vergi verenler oy hakkına sahip olmalı” diyerek ortaya çıkmıştı. Koşullar oluşmadığından ya da onlardan önce yapılabilecek, metalaştırıp satılabilecek başka şeylerin varlığından uygulamaya dönüştürülemedi daha... Yücel’in yaptığı ise daha uç bir örnekle, yaşanan özelleştirme sürecinin ve anamalcı düzenin, hangi nihai noktalara varabileceğine işaret etmektir.

Yargının özelleştirilmesi önerisi ve süreci çerçevesinde, medya dahil, ekonomik olarak egemen olanlar ile siyasal olarak yönetici konumunda bulunan başbakan ve bakanlar arasındaki çıkar ilişkilerini ve pazarlıkları gözler önüne seren Yücel, işsizlikten değer erozyonuna; yer altı ve yer üstü kaynaklardan gökdelenlerle parsellenip satılan gökyüzünün metalaştırılmasına; teknolojinin gelişimiyle yaşanan teknoloji yoğun üretimin insanı paranteze alıp, toplumun kenarına, hatta dışına bırakıverişine, vb. dek, günümüzde de yaşanan, insanı ve toplumu tehdit eden sorunlar karşısında duyduğu kaygıyı, bunlara dönük itiraz ve eleştirilerini dile getirerek, Türkiye Cumhuriyeti’nin 150. yaşıyla sembolize ettiği 2073 yılında bu ülkede yaşayanları nasıl bir gelecek beklediğini anlatmaktadır romanında. Ve bu istenmeyen, kaçınılması gereken, korkutucu bir gelecektir.

Yazar, kendi siyasal ve ideolojik düşünceleri, toplumsal tercihi, dünya görüşü ekseninde kavradığı ve anlamlandırdığı günümüzün ekonomik, sosyal, siyasal, kültürel, vb. sorunlarına dönük eleştiri ve itirazlarını, romanın evreninde yarattığı kişiler, olaylar ve ilişkilerle dışsallaştırmaktadır. Roman kahramanlarından birinin ağzından dökülen, “Gerçek patronların neredeyse tümü yabancı olduğuna, dolayısıyla ülke dışında bulunduğuna, ülkedeki adamları da birer uşak olmaktan öteye geçmediğine göre”(sy. 64), türünden sözler, çarpıcı, keskin birer itiraz, ‘eleştiri’ niteliği taşımaktadır. Ki yazar, sanırım oldukça bilinçli bir biçimde, yer yer kullandığı “günümüzde” ya da “bugün olduğu gibi”(sy.71) sözleriyle de bu itiraz ve eleştirilerin şiddetini ve etkisini daha da çok hissedilir kılmayı istemektedir.

Gökdelen’i siyasal bir roman kılan unsurların başında şuana kadar belirtilenler önemli birer etken olarak yer almaktadır. İki temel boyuttan biri budur; yani siyasal olan... Şimdi sıra diğerinde; yani felsefi boyutta... Romanda her iki boyut iç içe yer alıyor olsa da, bunları gösterebilmek için, bu yazı bağlamında ayrılmaları gerekiyordu ve ayrıldılar...

Gökdelen’e ya da Yücel’e göre insan

Aldous Huxley’in Cesur Yeni Dünya’sında, “Herkes herkese ve herkes kendine aittir” önermesinin romana sinişi gibi, “her yer eşit, her yer eşdeğer”(sy. 32) sözü de Gökdelen’e siner. Hem Huxley’in romanındaki önerme, hem de Gökdelen’deki söz, felsefenin genelliği hükmüne haizdir. Ancak, Yücel’in romanındaki felsefi boyut bundan ibaret değildir. Her ne kadar bu söz, daha romanın ilk sayfalarında okurun karşısına çıkıyor ve ardı sıra Temel Diker’in, İstanbul’a “yeni bir bütünlük vermek istiyorum, çağın gidişine uygun tutarlı bir bütünlük, kuruluşu tamamlandığı zaman kent her zaman böyleymiş gibi bir duygu uyandıracak insanlarda, geçmişi de, geleceği de düşündürtmeyecek, onları sonsuz bir şimdiki zamanda yaşatacak bir bütünlük.”(sy. 42) sözleri geliyorsa da, bundan daha temel bir felsefi yaklaşım vardır Yücel’in Gökdelen’inde içselleşmiş olan. Bu da öncelikle, insan üzerine felsefedir. Yanı sıra da toplum üzerine...

Elbette buradaki felsefe, kavram çözümlemeleri ve kavramlar arası ilişkiler üzerinden, akıl yürütmelere ve temellendirmelere dayanarak yapılmamaktadır. Aksine yapılan, edebiyatın ve romanın neliğine uygun ve onun sınırları içerisinde; kişilerin, değişen konumlarına, ilişkilerin değişimine, olayların gelişimine paralel olarak aldıkları tutumlar, davranışlar ve söyledikleri sözlerle gerçekleştirilen, sergilenen bir felsefedir. Dolayısıyla genel olarak edebiyatta, özel olarak ise romanın evreninde felsefi olanı görmeye, kavrayıp anlamaya yönelirken bunu akıldan ırak tutmamak gerek.

Buradan hareketle, asıl konuya dönersek : “İnsan”, der Can Tezcan, “çelişkin bir hayvandır.”(sy. 60). Bu, roman boyunca işlenen, roman kişilerinin sözleri ve davranışlarında sergilenen, insanın neliğine ilişkin temel bir önermedir. Onu çelişkin kılan ise, içerisine doğup büyüdüğü toplumdur. Gökdelen bazında bu, tüm boyutlarıyla anamalcı toplumsal düzen... Can Tezcan’ın, “toplum çelişkiden çelişkiye sürüklüyor insanı”(sy. 251); “Bizi bu düzen, bu kenter düzeni çelişkin kılıyor”(sy. 267) derken işaret ettiği de budur. Çünkü insanın toplumun ve toplumsalın dışında bir varoluşu yoktur. Ve ona olumlu ya da olumsuz tüm değerleri kazandıran toplumdur. Sabri Serin’in, “Bu düzenin içinde doğduk, onun bir parçasıyız. Onunla savaşmak kendi kendimizle savaşmak oluyor bir bakıma.”(sy. 268) sözleri de insanın çelişkinliğine ilişkin önemli bir vurgu niteliği yaşıyor.

“Bu çelişkiler bir yerde dürüstlükten kopmanın bir belirtisi de sayılabilir belki.” diyen Can Tezcan, daha da ileri giderek hüküm verir : “Ne olursa olsun, hangi biçimde olursa olsun, bu kenter düzenine katıldığın, onun bir parçası olduğun andan sonra, salt dürüstlük yalnızca bir yanılsamadır.”(sy. 267)

İçerisine doğup büyüdüğü toplum insanı çelişkin kılıyor ve “dürüstlük yalnızca bir yanılsama”ya dönüşüyor olsa da, insandan umut kesilmez Gökdelen’de : Can Tezcan’ın, “İnsan doğasına güvenmek gerekir, insanların başkaldırı yetisine güvenmek gerekir. Biliyorum, çoğu zaman, hem de hemen her yerde, haksızlık egemendir, doğal gibi, doğruluk gibi, haklılık gibi göründüğü de çok olur. ‘Bu böyledir, böyle gelmiş, böyle gider : yapılacak hiçbir şey yok!’ der insanlar. Sonra bir yerlerden bir dip dalgası gelir, önünde ne varsa yerle bir etmeye başlar, adaletin ucu görünür, insanlar ‘Bu böyle süremez’ derler ve bu böyle sürmez artık. İnsanların başkaldırı yetisinden umudu kesmemek gerekir.”(sy. 255) sözleri bunun ifadesidir. Keza Sabri Serin’in, “Şimdi adını unuttum, gençliğimde bir kitap okumuştum, çok güzel bir kitap, sanırım bir Fransız’ındı. Kişi dayanır, katlanır, boyun eğer, eğer, eğer, sonra öyle bir noktaya gelir ki daha fazlasına katlanamaz artık, boyun eğmeyecektir, durur o noktada, başkaldırır” sözleriyle, Albert Camus’un “Başkaldıran İnsan” adlı eserine gönderme yapılmasının anlamı da budur.

İnsanın mutlak iyi mutlak kötü olamayacağına ilişkin diyalektik kavrayış ve onun başkaldırı yetisinden umudu kesmeyiş, Gökdelen’in, her zaman için “başka bir son mümkün” yaklaşımını hissettirmesini, düşündürmesini olanaklı kılıyor. “sonradan çok değişseler de insan doğasından her zaman bir şeyler kalıyor geride, kötüde iyi bir şeyler, iyide kötü bir şeyler. Hiçbir şey bekleyemeyeceklerimiz belki de hiç yok, belki de çok küçük bir azınlık her şeye karşın, anamal 2073’te bile tüketemedi insanı. Hâlâ yaşayabilmemizi buna borçluyuz .”(sy. 266-267) sözlerine romanın sonunda, adlarından söz edilmelerine rağmen kendileri ortalarda görünmeyen “yılkı adamları”nın, “sonu görünmeyen bir insan seli” halinde birkaç koldan kente akışının eşlik edişi de, “başka bir son”un kuvveden fiile dönüşebilme olanağını imliyor. Hem de, Gökdelen’in evreninde düşünürsek eğer, tam da Türkiye Cumhuriyeti’nin 1503. yılında...

Bu son kimin sonu, neyin sonudur, bilinmez ama, her son seçimlerimizde, tercihlerimizde bir değişimi olanaklı kılar; tıpkı roman kahramanlarınınki gibi... Ve her son, değiştirir, dönüştürür; insan dahil, toplumsal-siyasal boyutuyla maddi ve kültürel varlıkları... Bazen de yakar yıkar ve yeniden yapar.

Son söz : Tahsin Yücel, ütopik, siyasal ve felsefi bir roman örneği sunduğu Gökdelen’iyle; günümüz insanının, gelecek kaygısının ve korkusunun sarmalında, karamsarlıktan umutsuzluk dehlizlerine sürüklendiği koşullarda, varolan düzen karşısında soran, sorgulayan, eleştiren, itiraz eden siyasal ve ideolojik duruşu, insana yönelik felsefi yaklaşımıyla “umut” deklere etmektedir. İnsan var olduğu sürece, ona güvenmek, ondan umudu kesmemek gerek; çünkü “başka bir son” umudu, her daim, adları sanları bilinmeyen o gerçek insanlarla mümkün demektedir. Ya siz..?

* Felsefe Öğretmeni

1 Tahsin Yücel, Gökdelen, sy.32, Can Yayınları, Ekim 2006. Sonlarında sayfa numaraları verilmiş alıntıların tamamı adı geçen kitaptandır. Kitabın birkaç yerinde “2074” yılına rastlanmıştır, eğer çok özel bir anlamı yok ise, bir yanlış dizim söz konusu demektir ki düzeltilmesi gerek.

2 Thomas More, Ütopya, sy. 9; çev. Ayfer Girgin Cambier, Dergâh Yayınları, Temmuz 2003.

3 Bu yazının Hürriyet Gösteri Dergisi’nde yayımlanmasından sonraki günlerde Tahsin Yücel’le söyleşiler yapanlardan bazıları - ki şu anda anımsadıklarımdan birisi Hikmet Altınkaynak’tır- 2073’ün Türkiye Cumhuriyeti’nin 150. yılına değil, aksine Tahsin Yücel’in 150. doğum yılına işaret ettiğini yazmışlar hatta bunu Yücel’e de onaylatmışlardır. Ne var ki Tahsin Yücel’in doğum yılı 1933’tür. Yalnıza anımsatmak istedim...

Edebiyat ve Hayat

2010-11-21T23:24:00.001+02:00

Edebiyat ve hayat

ya da
“Edebiyattan hayata bir biçim vermesini bekle”mek...

Atalay GİRGİN*

“Tarafsız cümle yoktur.” Bu önermenin bildirdiği hüküm, edebiyattan başlayarak, insanın anlamlandırma etkinliği içerisinde kalan ve bir biçimde olumlu ya da olumsuz değer bildiren, değer taşıyan, değer aktaran ve bir başkasına yönelen tüm etkinlik alanlarında, ne denli genellik zırhına büründürülürse büründürülsün her cümle için geçerlidir. Ki “Tarafsız cümle yoktur” önermesinin kendisi de dahildir buna.

Yukarıdaki nitelikleriyle cümlenin bile tarafsız olmadığını bilenler ise, dönem dönem, insanın, diğer insanlar üzerinde yaygın etki gücüne sahip olan bazı etkinliklerinin, kendi düşünceleri doğrultusunda amaç ve işlevler taşıması gerektiğini açık yada örtük bir biçimde dile getirirler. Bu dönemler genellikle, toplumsal, ekonomik, siyasal, ideolojik, kültürel, ahlaki, v.b düzeyde ya dibe vurulduğu düşünülen ya da kendi düşüncelerinin kuvveden fiile dönüşmek üzere olduğu düşünülen, toplumsal saflaşmanın keskinleştiği dönemlerdir. Ve değişim çok hızlıdır. Bu hız durulan ve bakılan yere göre, çözülme ve çürüme olarak da, yeninin doğmakta oluşunun müjdecisi olarak da algılanabilir. Biri umutsuzluk bildirir, diğeri ise umut... Böyle dönemlerde daha bir keskinleşir, “Sanat sanat içindir” ve “Sanat toplum içindir” tartışmaları ya da kendine kaçışları genelde kimi sanatçıların özelde ise kimi edebiyatçıların... Keza savruluşlar, aykırılıklar, sıradanlaşmalar, reddiyeler ve bunların ortasında başlayan yeni arayışlar ve farklı yaklaşımlar da bu dönemlerde filizlenir. Ve hangi alandaysa, o alanda yapılanlarla yeşerir ya da terk-i diyar eyler umut...

Umut beklentidir. Her beklenti, geleceğe dönüktür. Gelecek ise henüz yaşanmamış olan, yaşanacağı kesin olmayandır; yalnızca bir olasılık... Bu olasılığı güçlü ya da güçsüz kılan, içerisinde yaşanan zamanın ve mekânın ‘şimdi’sinde yapılanlardır. Bu yapılanların taşıdığı anlam ve değerin niteliği ya da bireyin onlara atfettiği nitelik geleceğe dönük beklentilerin ya da beklentisizliklerin belirginleşmesine, artmasına neden olur. Beklentilerin yüksekliği umuda, beklentisizliklerin yüksekliği ise umutsuzluğa, çaresizliğe delâlet eder. Umutsuzluğun bireyselden toplumsala genelleştiği dönemlerde ise, bireysel istek ve özlemler de kaygılar ve sorunlar da toplumsalın önüne geçer ve insan, yerli yersiz, doğru yanlış demeden, en olmadık ‘şey’lerden çare ummaya; onlara, nelikleri ve gerçeklikleriyle uygun olmayan işlevler, değerler yüklemeye başlar. Kimileri dinin ipine sarılır; kimileri, öfkeli ama çaresizce milliyetçiliğin ipine... Kimileri eğitimden medet umar; kimileri ekonomiden, siyasetten... Kimileri de “Edebiyattan hayata bir biçim vermesini bekle”r. Kimilerinin bir “kurtarıcı” bekleyişi misali, edebiyatçının hayata biçim verebileceğini düşünür. Edebiyat ve edebiyatçı sanki bir Godot kılınır...

Oysa sormak gerek : Kaç edebiyatçı düşünüş, söyleyiş ve eyleyiş tutarlığıyla kendi bireysel hayatına biçim verebilmiş ki, bir de onu da kuşatan hayatın kendisine biçim verebilsin? Peki, “edebiyattan hayata bir biçim vermesi bekle”nebilir mi? Ya da edebiyat hayata bir biçim verebilir mi?

İşte bu yazı bağlamında hem bu soruları hem de aşağıdaki soruları olanaklı kılan ise, son dönemin önde gelen edebiyat eleştirmenlerinden A. Ömer Türkeş’in, Radikal Kitap’ta yer alan, “Üç yüz eşiği aşılıyor; kimin umurunda?”1 başlıklı yazısının bir yerinde söyledikleri... Türkiye’de 2005 yılında yayınlanan roman sayısının “üç yüz eşiği”ni aşmakta olmasına rağmen, bunun değer artışına tekabül etmediğine işaret eden A. Ömer Türkeş, bu yazıdan yaklaşık 5 ay önce de, yayınlanan romanlar içerisinde “70 tane “okuyun” diyeceğiniz çıkmıyorsa, bunlardan da 7 tanesi bile iyi değilse, o zaman çok ciddi bir sorunumuz yok değil midir?” sorusunun içerisinde kendi yanıtını veriyordu. Tabir-i caizse, “Evet; çok ciddi bir sorunumuz vardır. Çünkü 7 tane bile iyi roman yoktur” diyordu. Ama “Sayıları yediye bile ulaşmayan “iyi” romanlar hangileridir?” sorusunun yanıtı ise açıkça verilmiyordu elbette.

Edebiyatın “amiral gemisi” olarak nitelenen romanın hal-i pür mealinin, hiç de iyi olmadığına dikkati çeken ve önemli saptamalarda bulunan Türkeş, bunların peşi sıra, içerisinde yaşanılan koşullarda “Artık bir romanda her okuyucu farklı bir hakikat bulabilir ve bu hakikatlerin hepsi de meşru sayılabilir. Ama her şeyin meşru sayıldığı bir dünya, aslında değerlerin önemsizleştiği ve anlamın yittiği bir dünyadır. Böyle bir dünyada edebiyattan hayata bir biçim vermesi(ni), (...) bekleyemeyiz.” sonucuna ulaşıyordu.

A. Ömer Türkeş’in yukarıdaki son cümlesi, ilk sorunun ve ardı sıra sorulması kaçınılmaz olanların da başlangıcıydı : Edebiyat hayata bir biçim verebilir mi? “Hayata bir biçim vermesi bekle”nen edebiyat nedir? Nasıl bir “dünyada edebiyattan hayata bir biçim vermesi(ni) bekle”meliyiz? ( Ki bu sorunun yanıtı, A. Ömer Türkeş’in yazdıklarını şöyle okursak, ilgili satırlarda var : ‘Her şeyin meşru sayılmadığı bir dünyada, değerlerin önemini koruduğu ve anlamın yitmediği bir dünyada, edebiyattan hayata bir biçim vermesini beklemeliyiz.’ Ancak bu yanıt, kendi içerisinde yeni soruları gerektirmesinin yanı sıra, edebiyat ve onun hayata bir biçim verme ilişkisini sorgulayan asıl soruyu geçersiz kılmıyor. Aksine o soru, yerli yerinde duruyor.) Daha genelde, edebiyat nedir? Hayat nedir? Biçim nedir? Biçim vermek nedir? Neredeyse tüm sorular birer felsefe sorusu niteliğini taşırken, bu durumda, öncelikle edebiyatın neliğiyle başlamak gerek elbette.

Edebiyatın Neliği ya da Edebiyatın Tanımı

Edebiyatın neliği, dünden bugüne, hem edebiyatçılar hem de edebiyat kuramcıları için tartışmalı bir konudur. Üzerinde uzlaşma sağlanabilen bir edebiyat tanımı olduğunu söylemek de çok güçtür. Hatta neyin edebiyat sayılıp sayılamayacağı bile tartışmalıdır. Verdiği eserlerle “edebiyatçı” sıfatını hak eden ve edebiyat üzerine kuramsal değerlendirmeler yapan insanların yazdıklarından, “edebiyat eleştirmeni” sıfatı tartışılmayanların ya da genel kabul görenlerin ve bunun yanı sıra “edebiyat kuramcısı” olanların yazdıklarına dek, bir çok makale ve kitap buna örnektir. Ki ilk elde, Berna Moran’ın “Edebiyat Kuramları ve Eleştiri”; R.Wellek ve A. Warren’in “Yazın Kuramı”; Terry Eagleton’un “Edebiyat Kuramı”; Raymond Williams’ın “Marksizm ve Edebiyat” adlı eserleri de bunlara örnek olarak sayılabilir.

Bundan dolayı olsa gerek ki, edebiyat kuramcıları, “Edebiyat nedir?” sorusunu sormalarına rağmen, eğer kendileri belirli bir akıma bağlı değillerse, buna yanıt vermek yerine, farklı edebiyat akımlarının yanıtlarını aktarırlar. Kendilerini bağlayıcı bir yanıttan, sanki ısrarla kaçınırlar. Bu kaçınmanın ardında, bir yandan “bilimsellik”, “nesnellik” kaygısı, diğer yandan da her tanımın bir sınırlama, bir genelleme, bir eksiltme olduğu anlayışı, yer alıyor olsa gerek. Ancak, ad vermekten, kavramlaştırmaktan olduğu gibi, her şeye rağmen tanımlamaktan da kaçınılamaz ve kaçınılmamalıdır. Dolayısıyla, edebiyatın neliğini, bu kuramcıların eserlerini okuyarak kavramaya çalışanların, sonunda, adına “edebiyat” denilen insan etkinliğinin “ne olduğu”nun belirlenemeyecek bir ‘şey’ olduğu duygu ve düşüncesine kapılmaları olasıdır.

Ancak, edebiyat kuramcılarının bu yaklaşımına rağmen, edebiyatın neliğine ilişkin, soyutlama düzleminde genel bir tanım, genel bir belirleme yapılabilir. Ve gelebilecek her türlü eleştiriyi göze alarak yapmak da gerekir. Çünkü tanımlamak, tıpkı adlandırmak ve kavramlaştırmak gibi, birey olarak insanın sorumluluk altına girerek, özneliğini dışsallaştırıp görünür kılmasına, billurlaştırmasına delalet eder. Yeter ki yapılan tanım, tanımlananın gerçekliğine ve neliğine olabildiğince uygun olsun.

Bilinir ki, edebiyatın, kültürün ve toplumsalın dışında bir varlığı yoktur. Bundan dolayı edebiyat, kültürü ve toplumsalı kuşatan değil, aksine onlar tarafından kuşatılan, onların içerisinde gerçekleştirilen bir etkinliktir. Dolayısıyla, kendisi de kültürün bir parçası olan edebiyat, günümüzdeki özelleşmiş anlamıyla, insanın, varlığın insanla anlamlanan, insanla anlamlandırılan ve kendine konu edindiği herhangi bir ya da birden fazla varolanını, düşsel-düşünsel, duyusal-duygusal, sezgisel, imgesel, çağrışımsal, betimsel ve estetik bir biçim ve içerikle, kendine özgü bir tarzda ve öznel düzeyde anlama/anlamlandırma, bilme ve yazılı ya da sözlü olarak anlatma ve bildirme etkinliklerinin genel adıdır. Bu niteliklerin geneline ya da çoğunluğuna haiz olan her yazı, her çalışma ya da her eser, “edebiyat” denildiğinde ilk akla gelenler roman, öykü, şiir olmasına rağmen, türü ne olursa olsun edebiyatın içerisinde yer alır.

Edebiyatın hem sınırları, hem de konu alanı olabildiğince geniş olmasına rağmen, günümüzdeki özel anlamıyla edebiyatın içerisinde kalan hiçbir tür, varlığı bütünsel olarak konu edinemez. Çünkü bunlar, düşünsel ya da düşsel düzeyde varolanı tekil ya da tikel olarak ele alırlar. Tekil ya da tikel olarak konu edinilen varolanlar bile bütünsel anlamda nelikleri ve gerçeklikleriyle kuşatılmaz/kuşatılamaz.

Varlık ya da herhangi bir varolan yahut ta herhangi bir konu karşısında, neliği ve gerçekliğiyle bütünsel bir kuşatıcılık felsefeye özgüdür; en azından onun iddiasıdır. Elbette dinleri (keza bir toplum projesi öneren siyasal ve ideolojik öğretiler de sayılabilir ama bu yazıyı uzatmamak için şimdilik buna gerek yok) de unutmamak gerek. Çünkü onlar felsefeden de ileri gidip, hem mitolojiden hem de felsefeden derleyip kendilerine özgü söyleme eklemledikleri malzemeyle; eklektik-dogmatik bir tarzda ve inanç düzeyinde, varlığın dününden bugününe, geçmişinden geleceğine, kıpırdayan yapraktan, ayağı incinen karıncaya, olandan olmuşuna ve olacağına dek her şeyi, kendi kutsal varlıkları sayesinde bildikleri ve kuşattıkları iddiasındadır. Ki bu konuda edebiyat, felsefenin ve özellikle de dinlerin yanına bile yaklaşamaz. Ama dinsel olanı da felsefi olanı da kendine malzeme kılabilir ve kılmaktadır da. Hatta, asli niteliklerini yitirmeksizin felsefenin, dinin, siyasetin, v.b. hizmetine de koşulabilir ve koşulmaktadır da. Ancak bunların hiçbiri, onun, kendine konu edindikleri dahil olmak üzere, varlığı bütünsel anlamda kuşatıcı bir etkinlik olamayacağı hakikâtini değiştirmez. Bu noktada, asıl soruya ilişkin, genel ve ön bir çıkarım olarak şunu belirtmek gerek : Herhangi bir şeyi biçimlendirebilmek için öncelikle onu kuşatabilir olmak gerekir. Kuşatılamayan hiçbir şey biçimlendirilemez.

Hayat Karşısında Edebiyatın İşlevi Var Mı?

Hayat, Bir ve sonsuzdur; bu Bir’liği ve sonsuzluğu içinde, çokluğu ve sınırlılığı barındıran, çok yönlü ve çok boyutlu bir Bir. Sınırlılıklarıyla bu çokluğu oluşturan hayatların her biri de ayrı birer Bir’dir. İlki tümel, sonuncusu tekildir. İlki de sonuncusu da bölünemez; ne birbirlerine indirgenebilir ne de genellenebilir. İlki ne denli bilinebilir ya da bilinemez olursa olsun vardır, ikincisi ise varlığın sonsuz ve sınırsızlığı içerisinden rastlantısal olarak yaşam bulan ve bu niteliğiyle varolanlara katılan bir varolandır.

Ancak, ilki de sonuncusu da toplumsal ve tarihseldir. Sonuncusu, onun içerisine doğduğu için ilk’inden pay alırken, ilk’i sonuncusunun ilgisi, becerisi ve olanakları ölçüsünde hem kısmen bilinebilir kılınır hem de gerçekliğinin hakikâtine uygun olmasa, çarpıtılarak ya da bozularak da olsa yeniden anlamlandırılır; bu anlamlandırma eşliğinde tarihsel ve güncel anlamda değişirken, değiştirilir de. Çünkü tekil olan tümeli göremez, ona dışarıdan bakamaz. Kendi sonluluğu ve sınırlığı içinde ona bütünsel olarak nüfuz edemez. Hatta hiçbir tekil hayat, aynı zaman ve mekan koşullarında yaşadığı ve kendisi gibi tekil olan hayatlara bile bütünsel olarak nüfuz edemez. Çünkü hiçbir tekil hayat, düşünsel, duygusal ve bedensel olarak bir diğerinin aynısı değildir; onun hayatını da yaşamaz. Tekil hayatlar söz konusu olduğunda, hayat sınırlı ve çoktur çünkü.

Nüfuz edemediği yerde ise, tekilin, içerisinde yaşadığı toplumsal ve tarihsel koşullarda, açık ya da örtük, bilinir ya da bilinemez kılınan kabullerinden hareketle, anlık ya da geleceğe dönük olarak, kendi beklentilerine, amaçlarına, bireysel ya da grupsal çıkarlarına, özlemlerine, tercihlerine, nereden, nasıl, neden, niçin ve nereye baktığına bağlı bir biçimde yeniden yeniden anlamlandırmaları başlar. Anlamlandırılan ise, ne kadar yakın olursa olsun, her daim, dünde kalmış olan, yani tümel hayatın sonsuz ve sınırsızlığına katılmış olandır. Ve her anlamlandırma, tekil olanın hangi etkinlik alanında olursa olsun, en yakınından en uzağına dek bunlara dairdir.

Bir anlamlandırma etkinliği olarak edebiyat da bundan ari değildir. Ve kendinde bir şey olarak edebiyat, herhangi bir işleve, herhangi bir amaca sahip değildir; tıpkı tümel hayatın kendinde ya da kendiliğinden bir amacının olmadığı gibi... Amaçlar ve işlevler tekil hayatlar ve tek tek eserler için olanaklıdır; ki bu ne tümel hayat ne de genel olarak edebiyat için geçerlidir. Dolayısıyla, tekil hayatların amaç ve işlevlerini tümel hayatın amacı ve işlevi kılmak nasıl mümkün değilse, tek tek edebiyat eserlerine de yaratıcısının ya da birilerinin yüklediği amaç ve işlev, edebiyatın amacı ve işlevi kılınamaz.

Bu nedenledir ki, genel olarak edebiyatın hayat karşısında herhangi bir işlevi yoktur ve o hayatı biçimlendirme yeteneğine haiz değildir.Çünkü genel olarak edebiyat da, özel olarak edebiyatın hiçbir türü ve bu türlerin içerisinde yer alan tek tek hiçbir eser de hayatı anlatmaz, anlatamaz. Çünkü o, tümel olanı bir yana, tekil olan hayatı bile kuşatamaz, onu bütünselliğinde kavrayamaz, bilemez. O halde edebiyatta anlatılan nedir? Edebiyatçının anlattığı nedir?

Edebiyatta Anlatılan Ya Da Edebiyatçının Anlattığı...

Edebiyatta anlatılan da, edebiyatçının anlattığı da yaşantılardır; olaylar, kişiler, durumlar, gerçekleşen ya da gerçekleşmeyen özlemler, duygular, nesneler, beklentiler, v.b ile ilgili yaşantılar... Ne var ki bunlar da gerçeklikleriyle anlatılmaz; anlatılamaz. Ne kadar başarıyla kurgulanmış, örülmüş olursa olsun, yaşantıların gerçekliği de hakikâti de yer almaz edebiyatta. Çünkü hiçbir anlatı, hiçbir imge, yaşantıların gerçekliğinin ve hakikâtinin yerini tutamaz. Bundan dolayı edebiyatta ve edebiyatın hiçbir türünde gerçek yer almaz; alamaz. Hakikât ise kırıntılar halindedir. Gerçekliğe ait bilgilerin bir eserde, ister yazarına isterse değerlendirenlere göre ne denli sık serpiştirilmiş ya da ne denli sistematik halde aktarılmış olduğu söylenirse söylensin, o eserin edebi niteliği varlığını koruyorsa, hakikât kırıntıdan öteye geçmemiş demektir. Çünkü biçim ve içeriğiyle edebi nitelik, gerçekliğin hakikâtinin sırra kadem bastığı ya da ‘kovulduğu’ yerde arz-ı endam eder.

Bunun temel nedenlerinden birincisi, edebiyatçının asli malzemesinin dil ve o dilin sözcükleri oluşudur. Dilsel ifade gerçekliğin bir çevirisidir, kendisi değil. Hele hele edebiyatta öznel anlamlandırışı dışsallaştıran dilsel ifade, gerçekliğin, ona ne denli sadık kalınmak istenirse istensin, kaçınılmaz olarak bozulmuş bir çevirisidir. Edebiyatçı, ister romancı, öykücü olsun, isterse şair; sözcükleri, genellikle inandırıcılık etkisini arttırmak dışında, olgulara dayanan, olgulara delalet eden önermeler kurmak için kullanmaz. Çünkü bilir ki, olgulara dayalı önermelerle edebi bir eser yaratılamaz; bir esere edebilik niteliğini kazandıran, onda nesnelliğin ve hakikâtin egemen olması değildir. İkincisi, yaşantıların, yazarda bıraktığı iz ne denli etkili olursa olsun, bunlar hep düne aittir; zamanın ve mekânın şimdi’sinde anlam bulsa, ifadeye dönüşse ve ne kadar yakın da olsa, onların, her daim, geçen zamana ait oluşudur. Dolayısıyla yazarın anımsayışına, onun duyusal-duygusal, düşsel-düşünsel dünyasında ve öznel düzeyde yeniden anlamlandırışına ve estetik bir kaygıyla ifade edişine denk düşer. Ki bu da ne gerçekliktir ne de gerçekliğin hakikâti...

Edebiyatçı, anlamlandırıp anlattığı yaşantılar aracılığıyla, bazen bilinçli bazen ise farkında olmadan insanın yaşadıkları karşısında farkına varamadığı bir olanağa ya da olanaksızlığa işaret eder. “Sanatçının iyisi düşünür, düşünürün iyisi sanatçıdır” diyen Afşar Timuçin’i dikkate aldığımızda, edebiyatçı her daim, bilinçli bir biçimde yapar bunu... Aynı zamanda bu niteliğe haiz bir edebiyatçı, yaşantıları yeniden anlamlandırıp eserinde dışsallaştırırken, insanın değerine de işaret eder. İnsan için hem bir olanağı ya da olanaksızlığı gösterse hem de insanın değerini algılatsa da, edebiyatçı ortaya koyduğu eseri aracılığıyla, en iyi ihtimalle, ulaştığı okur ya da okurların bazıları nezdinde etkide bulunmaktan öte geçemez. Bu etki ise, ne bireysel anlamda okurun hayatını ne de genel anlamda hayatı biçimlendirebilmeye kadirdir. “Bir kitap okudum hayatım değişti” türünden ibarelerin hükmü, romanlarda ya da filmlerde geçerlidir. Hayatın kendisi ise ne bir romandır ne de bir film...

Edebiyat Merkezli Düşünmek...

“Edebiyattan hayata bir biçim vermesini bekle”mek, edebiyat merkezli düşünmektir. Bir anlamlandırma etkinliği olan edebiyatı, yanılsamalı ve gerçekliğin hakikâtine aykırı bir bilinç haliyle, hem hayatın merkezi hem de onun kuşatanı olarak değerlendirmektir. Oysa edebiyat, hayatın merkezi olmadığı gibi, insanı düşünce, söylem ve davranış düzeyinde etkileyen tek anlamlandırma etkinliği de değildir.

Öte yandan, edebiyat hayatın kuşatanı değil, aksine gerçekleştirildiği dönemin, edebiyatçının içerisinde yer aldığı toplumsal koşulların belirleyici etkisini ve rengini taşıyan bir etkinliktir. Ki bir edebiyat eseri yaratıldığı dönemin değerlerine aykırı düştüğünde bile, bu aykırılık varlık koşullarını, o anda varolana ve yaşanmakta olana borçludur. Burada çağını aşmak değil, çağın sahip olduğu olumlu ya da olumsuz niteliklerden hareketle, yazarın bunlar karşısında an’a ya da geleceğe dönük düşsel, düşünsel anlamlandırmaları ve çıkarımları, tepkileri, kurguları söz konudur. Çünkü her insan gibi, edebiyatçı da hayaller kurar... Bunların bazıları az ya da çok gelecekte gerçekleşme olanağına kavuşur. Bazıları ise unutulur gider... Bu noktada edebiyatçıyı herhangi bir insandan ayıran, onun düşlerini, hayallerini, tepkilerini, beklentilerini kurgusal bir anlamlandırma ve estetik bir biçim ve içerikle ürün olarak dışsallaştırarak, edebi düzeyde varolanlara katılan bir varolan kılabilmesidir. O yok edilmediği sürece, varlığın dünündeki koşullardan, yaşantıların anlamlandırılmasına dayanan bir seslenişle hep geleceğe kalır. Sesi de, sözü de, sesinin ve sözünün taşıdığı bilgi de hep düne, dünlere aittir.

Dünden kalan, düne ait bilgiler ise ne hayatı biçimlendirmeye, ne de kendi nesnelerini değiştirmeye yeteneklidir. Bu anlamda, edebiyatın ve tek tek edebiyat eserlerinin taşıdığı bilgiyle, hayatın biçimlendirilebileceğini ileri sürmek, insanın ve onun içerisinde yaşadığı hayatın çok yönlü ve çok boyutlu olduğu gerçekliğini unutmak demektir. Unutmaksa teslim olmak... Aklını, düşünüş, söyleyiş ve eyleyişini, insanın anlamlandırma etkinliklerinden yalnızca birine teslim etmek... Unutulmamalıdır ki, “Yalnız Havyarla Yaşanma”yacağı gibi, yalnız edebiyatla da yaşanmaz. Edebiyat, sanatın her alanı gibi, insanın anlamlandırma etkinliklerinin en güzellerinden biridir. Ama hayatı biçimlendirebilme yeteneğine haiz olanlarından biri değildir o... Daha ötesi laf-ı güzâftır şimdilik... (2005)

*Felsefe öğretmeni

1 Radikal Kitap, 28 Ekim 2005, sayfa 16-17.

Bilge ve Filozof

2010-11-08T23:06:00.000+02:00

Bilge ve Filozof

Atalay GİRGİN

Bilge ve bilgi aynı kökten gelir Türkçe’de:BİL.

“Bil” bir emirdir; BİLMEK ise bir eylem. Ne var ki, ikisi için de bilinmesi gereken, bilinen ya da bilinebilecek olan ise, değeri bir yana, bilgi olarak ortaya konulmuş olan şeydir. Her eylemin ise yegane bir boyutu vardır : Zamanın ve mekânın “şimdi”si, “şu an”dası... Başka bir an’da ve yerde eyleyemez insan.

Bilgi, varlığın, nesnenin dününe aittir. Düşünce ise şimdi’sine... Bundan dolayıdır ki, bir bilgi ne denli doğruluk değerine sahip olursa olsun, o, zamanın ve mekânın şimdi’sinde, nesnesizleşmiştir. Aynı zamanda zamansız ve mekânsızdır artık. Çünkü, hem genel olarak varlık hem de özel olarak bilginin nesnesi değişmiştir. Ve an be an değişmektedir de...

Varlığın ya da herhangi bir nesnenin dününe ait bir bilgi ile, zamanın ve mekânın şimdi’ki, şu an’daki boyutunda yaşayan bir insan, ne o varlığın dünkü haline müdahale edip değiştirebilir ne de şimdiki haline biçim verebilir.

Bunun birinci nedeni, o varlığın ya da nesnenin dününe gidilemeyecek oluşu. İkincisi ise, bilginin, hem öznesinin (ortaya koyan olması koşulu ile), hem de nesnesinin dünkü gerçekliğini yitirmiş ve değişimle birlikte yeni bir gerçekliğe sahip oluşlarıdır.

Nesnesiz, zamansız ve mekânsız kalan bir bilgi, donmuş; kalıplaşmıştır. Artık o, gerçekliği değiştirme, dönüştürme eylemliliğine girişmek isteyen ve şimdiki zamanda yaşayan insanın, varolanı anlaması, kavraması ve bilmesinin işlevsel bir aracı değildir. Aksine ve yalnızca ezberlenir o bilgi...

Okullardaki derslerin ezbere dayanmasının altında yatan nedenlerden biri de budur. Çünkü dün’den vaaz edilir; yani zamanın ve mekanın dününde kalan varlıktan ve nesneden... Bundan dolayıdır ki, en küçük düşünce kırıntısı bile karışmaya başladığında işe, ezberi bozulma teamülü gösterir, hem öğrencinin hem de ne gariptir ki, öğretmenin de...

Bilgi türlerinden, bilimsel, felsefi ve teknik bilgiyi göreli olarak dışarıda bırakırsak eğer, bilge, diğer bilgi türleriyle, yaşadığı zamanın ve mekânın şimdi’sinde dünden seslenen; düne ait olanı şimdi’de seslendirendir. Bilgeliğin durağanlığı bundandır. Bilge olarak nitelenen insan, dünü ve düne ait olanı bir yana bıraktığında, bilgelik niteliğini de yitirir; düşünüşü, söyleyişi ve eyleyişiyle ya filozoflaşır ya da sıradanlaşır.

Bilgelik, bütünsel anlamıyla varlığın ve nesnenin dününe, dünlerine ait olandan beslenir. Onun hammaddesi ve gıdası, hangi yolla elde edilmiş ve aktarılmış olursa olsun, hem deneyimsel olan, hem de donmuş ve kalıplaşmış olan bilginin yanı sıra, mitler, masallar, hikayeler, v.b'dir. Varlığın şimdisine dair, düşünce, söylem ve eyleyişi içermez. Elbetteki değiştirmeyi ve dönüştürmeyi de...

Oysa varlığın dününe dair bilgilerle filozof sıfatını kazanamaz hiçbir insan. Çünkü, bir insanı filozof kılan, onun düne ya da geleceğe dair düşünceleri değildir. Aksine, kendisinin de içerisinde yaşadığı zamanın ve mekânın şimdi’sinde varlığa, esas olarak da nesneleştirebildiklerine ilişkin ortaya koyduğu düşünceyle, bilgi ve bunun kaçınılmaz bir biçimde ürettiği değerle (etik ve estetik boyutuyla birlikte) eyleyişidir.

Sonsöz : Hazır, basmakalıp, donmuş, varlığın dününe ait olan bilgi ile bilge olunabilir, ama asla filozof olunamaz. (2004)

Türkiye Cumhuriyeti Paradigması Son Kalesinde

2010-09-27T20:13:00.000+03:00

Türkiye Cumhuriyeti Paradigması Son Kalesinde

Atalay GİRGİN*

Son kalesinde olan “Türkiye Cumhuriyeti” değil. Çünkü o, bugüne dek ne denli ilan edilmemiş olursa olsun, siyaset ontolojisi açısından çoktan miadını doldurmuştur. Referandum sonuçları da, tabir-i caizse, üzerine “tüy dikmiş”tir bunun… Ne gidecek bir kalesi vardır artık ne de herhangi bir kaleye ihtiyacı… Şimdi ondan geriye kalan, bu yazı bağlamında kısaca değinilecek olan, üç şey var: Birincisi “Türkiye Cumhuriyeti” kavramı. İkincisi “Devlet” ve üçüncüsü ise “Türkiye Cumhuriyeti”nin on yıllar öncesinden “iflas” etmiş paradigmasının son sığınağı, belki de mezarına dönüşen o “son kale”…

Cumhuriyet: Cumhurun iyeliği yanılsaması

Birincisi, yani “Türkiye Cumhuriyeti” kavramı, her yere iliştirilmekten, herhangi bir yerde neliği ve gerçekliğiyle var olma olanağı bulamayan kavramlardan birine dönüşmüştür artık. Elbette ki, “Türkiye Cumhuriyeti” kavramının bu hale dönüşmesinin / dönüştürülmesinin, her geçen gün görünüşe mahkum kılınıp içerikten sürgün edilişinin temel nedeni, salt her yere iliştirilişine indirgenemez. Çünkü bu yalnızca bir sonuçtur.

Asıl olan, öncelikle bu kavramın, “Osmanlı bakiyesi” topraklar üzerinde kurulan ‘yeni devlet’in sıfatına ve şekline ilişkin, 1789 Fransız İhtilali ve sonrasındaki siyasal gelişmelerin de etkisiyle, toplum nezdinde meşruiyet yaratmaya dönük siyasal - ideolojik bir bilincin oluşması / oluşturulması ve yaygınlaştırılmasına hizmet amacı ve işleviyle kullanılmış oluşudur. Ancak bu amaç ve işlevle toplumsal (ve aynı zamanda tarihsel) gerçekliğin hakikati arasındaki farklılıklar, ne denli görülmek ve gösterilmek istenmese de dönem dönem nükseden fiili ve potansiyel sorun alanları olarak varlığını korumuştur. Bunların da etkisiyle, ‘yeni devlet’in kuruluşundan itibaren hem kitle iletişim araçları hem de eğitim kurumları aracılığıyla bu yönde yapılan sürekli vurgulara rağmen, söylemden ve yanılsamalı bir bilinç hali yaratmaktan öteye geçilememiştir.

Toplumsal gerçeklik, ideolojik kabullerin ve söylemin rengine boyanıp değiştirilememiş; tüm inkâr ve yok saymalara rağmen tek dillilik ve tek kültürlülükten ibaret ‘deli gömleği’ne hapsedilememiştir. “Türkiye Cumhuriyeti” denilmekle de ne devlet sabahtan akşama cumhurun iyeliğine geçebilmiş, ne de “Türk” bu devletin siyasal ve coğrafi sınırları içerisinde yaşayan cumhurun yegâne sıfatına dönüşebilmiştir.

Keza söz konusu gerçekliği ve hakikati, ne referandum sonuçları ne de bunları cumhurun “devlete el koyması”, bir nevi onu iyeliğine alışı olarak değerlendirme akl-ı evvelliğiyle malûl her cenahtan avenenin, efendilerininkinden bile daha yükseğe çıkıp göğü tutan sevinç çığlıkları değiştirmeye kadirdir. Çünkü başlangıcından bugüne dek, üretim araçlarının özel mülkiyeti ve insanın insanı sömürüsü koşullarında, cumhurun iyeliği söyleminin de bunun üzerine bina edilen cumhuriyet anlayışının da cumhurun ve cumhuru oluşturanların bilincinde yanılsamalar yaratmaktan öte temel bir işlevi yoktur. Velhasıl; cumhuriyet, cumhurun iyeliği yanılsamasının adıdır. Türk’ün iyeliği ise, eğer inanırsanız, bu dünyanın ve öte dünyanın, tüm evrenin her metrekaresinde, her santimetrekaresinde ilelebet payidar olacaktır; hatta ondan başka hiçbir şey olmayacaktır…

Devletin amacı değil, işlevi vardır

İkincisi devlet. Tüm kurumlar ve araçlar gibi, devletin de, amacı yoktur; işlevi vardır. Kendisinden beklenen ya da istenen işlevleri yerine getirebildiği sürece varlığını sürdürür. “Antik imparatorluk”lar için olduğu gibi, “modern devlet” sıfatını taşıyan ulus devlet ya da devlet uluslar için de geçerlidir bu... Birincisi, fethi fetihle finanse etse bir nevi haraca dayansa da ekonomik ve siyasal olarak egemen/yönetici sınıf ve sınıflar açısından, her ikisinde de devletin temel işlevi, organlarının, alt kurumlarının uyumlu işleyişiyle, öncelikle üzerinde kurulu olduğu siyasi-coğrafi sınırların ve içerisinde doğup geliştiği toplumsal yapının ve sistemin, içerden ve dışardan gelebilecek her türlü tehdit karşısında varlığını korumasına, sürekliliğini sağlayıp mevcut sınıfsal güç dengeleri değişmeksizin gelişmesine hizmet etmektir.

Kimilerine göre ulus devlet, kimilerine göreyse devlet ulus olarak kurulan Türkiye Cumhuriyeti devleti başlangıçtan bugüne yaşanan süreç içerisinde kendisinden beklenen işlevleri zora dayanan zapturapt yöntemlerinin dışında sağlayamamıştır. Kaldı ki, salt siyasal, askeri, bürokratik, vb. bir örgüt / kurum olarak bunun daha ötesini başarabilmesi de olanaklı değildir. Çünkü devletin işlevselliğini, yani temel kurumları arasındaki uyumu, eşgüdümü sağlaması amacıyla oluşturulan eldeki paradigma, ne siyasal coğrafi sınırlar içerisindeki toplumsal gerçekliğe uygundur ne de onun değişimine paralel olarak ortaya çıkan ve karşılaşılan sorunları, kendini yenileyerek çözebilmeye…

Bunun elbette, bazıları (örneğin dogmatiklik; Atatürk tabusuyla sorgulanmazlık zırhına alınmak, saplantılı bir biçimde, on yıllar öncesinden bir biçimde ifadeye bürünmüş kabuller ve sav sözlerle belirlenmiş statükoya değişmezlik atfetmek, vb. gibi) inkar edilmeye çalışılan, bazıları da (imparatorluğun genellikle yenilgi ve toprak kayıplarıyla sonuçlanan savaşlarla küçülmesi, egemenliği altındaki farklı etnik unsurların bağımsızlık talep ve isyanlarıyla sarsılması, vb. gibi) gerçeklikten kaynaklanan ve hem eğitim hem de yazılı ve sözlü söylemlerle nesilden nesile aktarılarak neredeyse toplumsal bir paranoyaya dönüş(türül)en “içerde ve dışarıda düşman görme ve bölünme korkusu, kaygısı” gibi, üzerinden atlanıp geçilemeyecek önemli nedenleri vardır. Bir de bunların üzerine, ABD kongresinin 1947 yılında aldığı “Türkiye ve Yunanistan’ı komünizmle mücadelenin kalesi” kılma kararı sonrası akıttığı mali kaynaklarla, bilumum araç kullanılarak, asker, memur, din adamı demeksizin birçok etkili ve yetkili kişi devşirilerek1 “Komünizmle Mücadele Dernekleri” kurdurulup yalan ve iftiralarla, düşmanlık söylemleriyle toplum içerisinde yeşertilen ve yaygınlaştırılan komünizm fobisini eklemeyi de unutmamak gerek… Paralel bir sürecin ordu ve istihbarat teşkilatı içinde yaşandığını da… Dahası bu sürecin etkisini ve günümüzde yaşananları anlamak için, hala siyasetten bürokrasiye dek önemli kurumlar ve mevkilerde egemen ve söz sahibi olan kadroların birçoğunun hem siyasal-ideolojik bilinç olarak bu fobiyle yetişmiş hem de “efendi” için “Komünizmle mücadeleden ‘Ergenekon’a evladı makbul” kalabilmiş olanlar olduklarını da… Keza bunların, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin, hem kurucu yönetici ve kadrolarınca dile getirilen, eğitim başta olmak üzere çeşitli kurumlar aracılığıyla toplumun içselleştirmesi için uğraşılan, laiklik, çağdaşlaşma gibi anlayış ve değerleriyle hem de paradigmasının kabulleriyle bazen açıktan, genellikle de (son yıllara dek) örtük bir biçimde çatışma içerisinde olduklarını da…

Bilindiği gibi, Türkiye Cumhuriyeti, içerisine düştüğü açmazdan, acz durumundan, “modernleşme” çabalarıyla kurtarılmaya çalışılan “antik bir imparatorluğun” yıkıntıları üzerinde kurulmuş, başlangıçtaki yönetici kadroların tüm reddiyelerine rağmen bir biçimde onun devamı olan “modern bir devlet”ti. Ama kuruluşundan bu yana, toplumsal, siyasal, vb anlamda sürekli değişen dünya, bölge ve ülke gerçekliği karşısında paradigması iflas etmiş, süreç içinde (hatta yaklaşık 50-60 yıllık bir süreçte planlı bir biçimde ki, asıl bunu planlayıp sabırla, bir başka devlet ve toplum yapısı içinde icra edebilen, o toplum içinden devşirmeler yetiştirip temel kurumlarında söz sahibi kılabilen, onlardan bazılarını kendi siyasal projelerinin “eş başkanlığına, yöneticiliğine” atayıp, pardon seçtirip, sonra da hiçbir şey olmamış gibi, o projeyi rafa kaldırıveren devlet, büyük devlettir) yönetici ve kadrolarının önemli bir çoğunluğu her geçen gün cumhuriyetin değerleri ve kabulleriyle çatışma içerisindeki kişilerden oluşan bir devlete dönüşmüş, dönüştürülmüştür. İşte referandum sonuçları, bir başka anlamıyla da bu “modern devlet”in egemenlerce ilan edilmemiş miadının gecikmeli bir ilânıdır. Keza, ne dün ne de bugün, kavramların ve söylemin ötesinde söz konusu devletin, yalnızca cumhurun değil, aynı zamanda Türk’ün iyeliğine de haiz olmadığının ilânı… O halde bir soru: Peki; bu devletin iyeliği kimdedir/kimlerdedir?

“Modern devlet”te kuvvetler ayrılığı biçimseldir

Modern devlet demişken: Kuvvetler ayrılığı prensibi, Montesquieu’dan bu yana, bir hukuk devleti olduğu varsayılan “modern devlet”in karakteristik özelliklerinden biri kabul edilir. Devlet erkinin, tek bir elden değil, birbirinden bağımsız olması gerektiği belirtilen / varsayılan yasama, yargı ve yürütme organları aracılığıyla uygulanması, egemen kılınması esasına dayanır. Bu üç kuvvetin birbirlerine ilişkin denetleme ve etkileme işlevlerinin olağan dönemlerdeki rutin seyri, “bağımsızlık” vurgusunun fazlaca sorgulanmasını gündeme getirmez, hatta bunu pekiştirir.

Oysa ister olağan dönemlerde olsun isterse olağanüstü dönemlerde olsun, yasama, yargı ve yürütmenin birbirinden bağımsızlığı mutlak değil, görelidir. Dahası, her türden söyleme ve görünüşe rağmen, bunlar arasındaki eşgüdümü sağlayan, ‘bağımsızlık’, ‘tarafsızlık’ yanılsamasını güçlendiren; istisnai dönemler ya da gelişmeler dışında, söz konusu kurumların “ortak bir akıl”la düşünüyor, söylüyor ve eyliyormuşcasına uyumlu çalışmalarını olanaklı kılan, egemen ideolojiye, daha doğrusu genel anlamda egemen / resmi sosyal siyasal-ideolojik paradigmaya tabilikleridir. Paradigma varlığını, geçerliliğini ve işlevini sürdürdüğü sürece bu kuvvetler arasında, genellikle, bir çatışma ya da birbirleri üzerinde egemenlik kurma girişimleri gözlenmez. Çünkü o görünmez bir el gibi çalışan, insanı, toplumu, dünyayı; ekonomik, sosyal, siyasal, vb. ilişkileri anlayıp anlamlandırmayı koşullayan, bir bilinç haline dönüştürülmüş ve kabulleri sorgulanmaz, hatta en azından başlangıçta kuşkulanılmaz bir şekilde eleştiriden muaf kılınmıştır.

Aslında olağan ya da olağanüstü dönemlerin tamamında tüm göreliliğine rağmen ısrarla bağımsızlığından söz edilen ya da ısrarla bağımsız olmadığı ve bağımsız olması gerektiği vurgulanan, sık sık siyasallaştığından yakınılan kurum, yargıdır. Hiç kimse yürütmenin ve yasamanın da birbirleri karşısındaki bağımsızlığından söz etmez, tartışmaz nedense... Oysa yürütmenin, yani hükümetin ister koalisyon isterse tek parti temelinde oluşmuş olsun, bir azınlık hükümeti olma hali hariç, her daim yasama organı nezdinde çoğunluğa dayanan bir egemenliği vardır. Bu anlamda yasama organı, özellikle milletvekilliğinin parti genel başkanlarının iki dudağı arasından çıkacak söze bağlı olduğu koşullarda, çoğunluğu itibariyle yürütmeye tabidir. Hele hele ezici bir çoğunluğa dayanan tek parti hükümetleri dönemi söz konusu olduğunda, yasama organında yer alan muhalefet partileri ve onlara mensup milletvekillerinin tabir-i caizse salt dolgu malzemesine dönüştüğü koşullarda, yasamanın yürütme karşısında bağımsızlığından söz etmek, tam anlamıyla abesle iştigaldir.

Ancak böylesi bir tablo, yine de şu iki koşulda, güvensizlik, bunalım ve çatışmaya neden olacak bir sorun olarak algılanmaz: Bunlardan birincisi, tüm göreliliğine rağmen mevcut egemen ekonomik, sosyal, siyasal, sınıfsal ilişkiler ve yapıların varlığını sürdürmesidir. İktidar partisinin, yürütme organını, açıktan ya da sözüm ona gizliden, kendisini destekleyenlere hatta yandaş ve doğrudan yakınlara ekonomik kaynak ve rant aktarmada bazı ayrıcalıklar sağlamada kullanıyor olması, bir yere kadar ihmal edilebilir; göz yumulabilir bir durum olarak algılanıp değerlendirilebilir egemenlerce. Hele hele “Bal tutan parmağını yalar” anlayışının meşru ve mubah farz edildiği bir toplumda, iktidara oy verenlerin yanı sıra toplumun farklı kesimleri de görmezden gelebilir bunları… Hatta böylesi icraatları nedeniyle yargılanıp hüküm giyme kaygısı altında, yargı üzerinde tasarrufta bulunarak aklanma hesapları yapmalarını da… İkincisi ise, egemen sınıfın toplumun alt sınıflarını denetim altında tutması, yönetmesi, denetlemesi, vb. aracı olan devletin, resmi siyasal ideolojik paradigmasına bir halel gelmemesidir.

Paradigmanın son kalesi

Ne var ki, Türkiye gerçekliğinde on yıllardır inşa edilen ve yaşanan süreç her iki koşul açısından da hem toplumsal hem de kurumlar arası ilişkiler anlamında güvensizlik, bunalım ve çatışmayı körükleyecek denli sorunludur. Birinci koşul şimdilik bir yana… İkinci koşul açısından durum vahimdir. Kurumlar arası işleyişte uyum ve eşgüdümü sağlayan “paradigmanın iflası” ve geçersizleşmesinin de etkisiyle, yürütmenin, öncelikle yasama organındaki çoğunluğuna, bunun yanı sıra uluslararası aktörlerin ihtiyaçları açısından da konjonktürün uygunluğuna dayanarak yargıyla giriştiği çekişmenin her geçen gün ayyuka çıkan bir kavgaya dönüşmesini kolaylaştıran da budur zaten…

Paradigma ve kabulleri, yıllardan beri adım adım birçok kurumdan sürgün edilip Atatürk heykelleri, büstleri, tabloları ve sözleri ardında can çekişmeye terk edilmiştir. Bu süreçte devletin, birçok kurum ve kuruluşta, bayram söylevlerinin hamaseti dışında geçerliliği olan, kendisine halel getirilebilecek egemen bir paradigması da kalmamıştır. Bir yanda bunlar gerçekleşirken, diğer yanda da yargı, hem paradigmanın kabulleri hem de “Türkiye Cumhuriyeti”nin kuruluş sürecindeki değerleriyle varlığını sürdürebildiği istisnai kurumlardan birine dönüşmüştür, belki de sonuncusuna...

Oysa “Son kale”sinde paradigma kazansa bile kaybedecek olandır. Çünkü o varlığın dününden seslenmekte, değişen toplumsal gerçekliğin sorunlarına, değişmeyen kabullerle çözümler sunmaya çalışmaktadır. O “son kale”yse, ne denli direnirse dirensin, o direniş, hatta ardından gelebilecek olası bir zafer (ya da yenilgi) ne denli destansı olursa olsun, sisteme ve onun hukukuna teslim olacaktır. Çünkü kapitalizmin sınırları içinde kalan, mevcut sınıfsal ve toplumsal ilişkileri yeni bir toplumsal proje temelinde değiştirip dönüştürmeye yönelmeyen her türlü reddiye ve karşı çıkış için, sisteme, onun egemenlerine ve hukukuna teslimiyetten öte bir yol yoktur. Gerisi laf-ı güzaftır. Referandum sonuçları da şimdilik, bir başka seçenek bırakmamıştır zaten, “son kale”sine paradigmanın…

· Felsefe Öğretmeni; http://atalaygirgin.bolgspot.com

1 Bu süreçte, işi iyiden iyiye azıya alıp yüzleri bile kızarmadan, gönüllü devşirmeye dönüşenler, Amerikan Büyükelçiliği’nden “Komünizmle Mücadele Derneği” için açıktan açığa para istemekten ve almaktan geri durmamışlardır. Keza bu beslenme, pardon fonlanma süreci 1980 sonrası da devam etmiştir.. Bu devşirmelerin yaşayan en ünlülerinden birinin, kameraların karşısına neredeyse her geçtiğinde manik-depresif ruh halleri sergilemekten geri durmayan ve hizmetlerine mukabil, “efendi”sinin koruma ve gözetiminde ömrünün son demlerini sürmekte olduğu bilinmektedir.

Referandum sürecinde sol yok, 'solcu'lar var!

2010-08-26T00:19:00.001+03:00

Referandum sürecinde sol yok,
‘solcu’lar var!

Atalay GİRGİN*

Referandumun seçenekleri tüm seçmenler, siyasal partiler, gruplar, çevreler, vb. için belli : Evet, hayır, boykot; eğer sandık başına gidip de “boş oy” atma ihtimalini düşünenleri saymazsak üç seçenek var. Gerekçeleri, söylemleri ne olursa olsun, “biz farklıyız”, “bizim kaygımız vs., vs.dir.” diyenlerin tümünün seçeneği, kaçınılmaz olarak bu üçlüden birine aittir. Düzenin siyasal bilinç sınırları içerisinde yer alanından, tümden düzene karşı olduğunu söylese de herhangi bir oy tercihinde bulunanına dek, solundan sağına herkes ve her kesim için geçerlidir bu durum.

“Boykot” seçeneğini bir yana alırsak, asıl mücadele “Evet”ciler ile “Hayır”cılar arasında sürmektedir. Oylama sonucunda hangisi önde olursa olsun, insanın insanı sömürüsüne dayanan kapitalist sömürü düzeninin varlığına herhangi bir halel gelmeyecek, onun “fincancı katırlarını ürkütmeyecek”tir. Hele hele sınıflar mücadelesi ve kazanımlar açısından kıymet-i harbiyesi ise üzerine konuşmaya değmeyecek kadar önemsizdir olası sonuçların... Ama buna rağmen, hâlâ, “13 Eylül günü eğer ‘hayır’ oyları çoğunluğu sağlarsa bu toplum 12 Eylül darbesini onaylamış olacaktır. ‘Hayır’ için çalışmış, ‘evet’ için kolunu kıpırdatmamış herkes bu sonuçtan sorumlu olacaktır. 12 Eylül’ü savunmuş olmanın utancını yaşayacaktır.”1 türü akl-ı evvelliklerden medet uman birilerini görmekse, en hafifinden, üzüntü verici... Bunları aşmak gerek…

Solu ve solcuları düşünmenin imkânı

Referandum sürecini, seçeneklerinin dışında, bir kez daha solun ve ‘solcu’ların varlığını, hal-i pür melalini düşünme olanağına dönüştürmek gerek. Çünkü her kesim, çevre, grup ya da parti kendi tercihini, kendisine atfettiği sıfat doğrultusunda, ‘olması gereken ve doğru sol/sosyalist/devrimci/komünist tutum, tavır’ olarak sunmaya çalışmaktadır. Ki bu anlayışın öteden beri benzeri (referandum, seçim, vb. gibi) dönemlerde ve toplumsal sorunlar karşısında da genellik kazandığı gerçekliği ve hakikati düşünüldüğünde, sorunu salt referandumun olası seçeneklerinden hareketle ve bunlarla sınırlı olarak ele almamanın gerekliliği daha da önem kazanmaktadır.

Bundan dolayı solu ve ‘solcu’luğu seçenek üzerinden değil, aksine seçeneği sol üzerinden, yani onun hem neliği hem de gerçekliği üzerinden değerlendirmek ve belirlemek gerekir. Buradan hareketle, her birini bu yazının sınırları içerisinde yanıtlamak mümkün olmasa da bazı sorular sormak ve yeniden düşünmek gerek:

Solu solculardan, solcuları da soldan ayırmak mümkün müdür? Solun varlığı solcuların varlığına indirgenebilir mi ya da solcuların varlığı solun varlığına delalet eder mi? Daha temel bir soru: Sol nedir? Solun başlıca karakteristik özellikleri nelerdir? Zamandan ve mekândan bağımsız, değişmeyen bir sol var mıdır?

Zaman ve mekândan bağımsız bir sol yoktur

Yalnızca Türkiye’de değil, dünyanın hiçbir yerinde ne zaman ve mekân üstü ne de değişmeyen bir soldan söz edilebilir. Bazı karakteristik özellikler ya da kabuller dışında, her çağın, her toplumun solu, genel sol hareketi, içerisinde doğup geliştiği çağın ve toplumsal koşulların rengini taşır ve sürekli değişir. Ancak şunu da belirtmeden geçmemek gerek: Kapitalizmin dünyayı tek bir pazara dönüştürdüğü, öznel koşullar bir yana, nesnel anlamda işçi sınıfıyla burjuvazi arasındaki sınıfsal mücadelenin uluslararasılaşmasının koşullarını yarattığı, hatta her geçen gün bunun pekişmesine neden olduğu özellikle 20. yüzyıl ve daha ilk çeyreğinde olduğumuz 21. yüzyıl; sınıf temelli bir toplumsal muhalefet hareketi niteliğine haiz solun da yerel, bölgesel ve genel düzeyde sahip olduğu ortak karakteristik özelliklerinin yanı sıra, genelleşen mücadele ve örgütlenme deneyimlerinin de belirginleşip arttığı ve kuvveden fiile dönüşme olasılığı kazandığı bir dönemdir. Hem de her zamankinden de güçlü bir biçimde enternasyonal, hatta transnasyonel bir örgütlenme ve mücadelenin koşullarını taşıyan bir dönem...

Elbette ki hem toplumsal-sınıfsal hem de siyasal ve ideolojik mücadelede ona yüklenilen anlam açısından “sol” kavramının tarihi yenidir. Kavramın yakın çağlara ait oluşu, daha önceki çağlarda varlık bulmuş toplumlarda bu kavramın neliğine uygun toplumsal, siyasal hareketler olmadığı anlamına gelmez. Nitekim, insanlık tarihi, toplumsal mücadeleler tarihi, insanın sosyal bir varlık olarak, ekonomik, sosyal, siyasal, dinsel, cinsel, vb. anlamda bir diğerinin üzerinde tahakküme yöneldiği ilk andan bu yana, bu tür hareket ve mücadelelerin başarı ya da başarısızlıkla sonuçlanan örneklerini aktarır.

“Sol” kavramının öncesinde ya da sonrasında ortaya çıkmış siyasal-toplumsal, şu ya da bu ölçüde de sınıfsal hareketleri, solun neliği açısından değerlendirmeye yöneldiğimizde karşılaşılan başlıca karakteristik özelliklerden bazıları şunlardır: Birincisi, her muhalefet hareketi sol değilse de, bu tür hareketler genel olarak muhaliflikle, toplumsal muhaliflikle karakterize olurlar. İkincisi, bu muhalefetin düşünce, söylem ve davranışının üzerinde yükseldiği, ete kemiğe büründüğü hareket noktalarının önde gelenleri ise adaletsizlik karşısında adalet, eşitsizlik karşısında eşitlik, haksızlıklar karşısında hak talebidir. Üçüncüsü ise içerisinde var oldukları koşullarda, bilincine vardıkları kadarıyla her türden baskı ve zulme karşı çıkışlarının bir “özgürlük çığlığı”na, bir “özgürlük talebi”ne dönüşmesidir.

Özellikle ikinci ve üçüncü özellikler, bu hareketleri, toplumun ezilen ve sömürülenleri, mazlumları, adaletsizlik ve çaresizlik duyguları içerisinde sessizleşen yığınları nezdinde fiili ve potansiyel anlamda hem umut hem de toplumun vicdanı kılar. Söz konusu özelliklerin tümü ise açık ya da örtük bir biçimde hareketin varlık kazandığı toplumsal koşullardaki egemen mülkiyet ve siyasal iktidar ilişkilerine, bununla şekillenen üretim, tüketim ve bölüşüm süreçlerine karşı çıkma ve bunlarla mücadele etme temeli üzerinde yükselir. Fiili ve potansiyel güçleri ne denli dar ya da geniş olursa olsun, bu nitelikleri taşıyan hareketler, içerisinde bulundukları toplumlarda, daha farklı renkleri, öncelikleri de olan birey ve grupları kendi etki alanına çeken, onlardan etkilendiği kadar, onların söylem ve davranışları üzerinde de etkide bulunan birer toplumsal muhalefet hareketi niteliğine haizdir.

Toplumsal muhalefet niteliği kazanan bir sol hareket, gökkuşağı gibidir. Dönem dönem renklerden biri ya da bir kaçı genelleşen bir meşrulukla öne çıksa da asla bir tek renge bürünemeyecek olan… Çünkü rengi tekleştikçe, hatta tekleş(tiril)me eğilimi güçlendikçe, asli niteliği olan, özellikle kapitalizm koşullarındaki sınıf temelli toplumsal muhalefet hareketi olma işlevini yitirmeye başlar ki bu andan itibaren, yavaş ya da hızlı bir biçimde küçülerek ‘solcu’ sıfatını taşıyan grup, çevre ya da partilerden birine dönüşür. Oysa toplumsal muhalefet hareketi kimliğine haiz sol, ne “şu” diye gösterilen bir ya da birkaç ‘solcu’ grup, çevre ya da partiden ibarettir, ne de ‘solcu’ denilenlerin tümünden…

Sol, solcuların aritmetik toplamına indirgenemez

Herhangi bir toplumda solcuların varlığı, siyasal ve ideolojik olarak genel anlamda hegemonik, şu ya da bu ölçüde sınıf temelli bir sol hareketin de var olduğu anlamına gelmez. Çünkü sözü edilen özelliklere haiz bir sol hareket, kendilerine atfettikleri sıfat ne olursa olsun, tek tek solcuların da irili ufaklı sol/sosyalist/devrimci/komünist, vb. toplumsal hareket, çevre ve grupların da aritmetik toplamından ibaret değildir. Her daim bundan daha fazlasıdır. Tıpkı orman gibi…

Ağaçsız orman olmaz, ama nerede olursa olsun, hiçbir yerde de tek tek ağaçların ya da aynı türden ağaç gruplarının toplamından ibaret değildir orman. Ağaçların varlığı, ormanın varlığının yeter koşulu da sayılmaz zaten. Dolayısıyla, sol hareketin var olduğu her yerde farklı renklere sahip solcular vardır, ama renkleri ne olursa olsun, solcuların var olduğu her yerde bir sol hareket yoktur.

Referandum süreci, yukarıda söz konusu edilen, solun varlığının ‘solcu’ların varlığına indirgenemeyeceği hakikatinin, Türkiye gerçekliğinde kavranabilme olasılığını bir kez daha artırmıştır. Ancak kavranabilme olasılığındaki artış, ne kavranacağının güvencesidir ne de bunun gereğinin yapılıp tek tek ağaçların ve aynı türden ağaç gruplarının elele kolkola kendi toplamlarının ötesinde bir orman yaratacaklarının… En azından yakın vadede böyle bir olasılık görünmüyor bu coğrafyada… Bundan dolayıdır ki onlarca yıldır yaşanan bir çok olay ve sorunda olduğu gibi bu referandum sürecinde de sol yoktur, ‘solcu’lar vardır.

“Sol”un, daha doğru bir deyişle, sınıf temelli bir toplumsal muhalefet hareketi niteliği ve kimliğine sahip bir “sol” hareketin yokluğu koşullarında, böylesi bir hareketi inşa etmek ve onun ayrılmaz bir bileşeni olmak için hareket etmesi gerekenler, bulundukları köşelerden, acz ve çaresizliklerini kapatmak istercesine ahkâm kesiyorlar. Sınıf temelli bir toplumsal sol hareketin neliğinin gerektirdiği özellikler, öncelikler, ihtiyaçlar temelinde söylem ve davranışa yönelmiyorlar. Hem de toplumun, işçisinden işsizine; kendi bağında, bahçesinde, tarlasında her geçen yıl tüccarın ücretli işçisine dönüşen yoksul köylüsünden memuruna; emeklisinden esnafına dek, geniş kesimlerinde, adalet duygusu aşınıp adaletsizlik duygusu yaygınlaşırken, yoksulluk, yolsuzluk, işsizlik sarmalında gelecek kaygısı artarken, hadi diğerleri bir yana, yalnızca adalet talebi ekseninde bile hep birlikte ortak kampanyalar, mitingler örgütlemek varken yönelmiyorlar, “sol”un neliğine ve varolan gerçekliğe uygun davranışlara… Neden? Oysa referandumda belirlenecek seçeneğin ne olacağının, ne olması gerektiğinin de turnusol kağıdıdır söz konusu zemin, yalnızca nelik anlamında değil, gerçeklik anlamında da…

Ama ne var ki şimdilik bu ‘solcu’lar, gerçeklik üzerinden seçeneği belirlemeye de davranmaya da yeltenmiyorlar. Aksine “sol” diye kendi renklerini ve önceliklerini sunmaya, sözüm ona yaşamı kendi renklerine boyamaya yelteniyorlar. Eğer inanırsanız, ki laf aramızda epeyce inanan da var, her biri birer gökkuşağı… Ne var ki her biri tek renkten oluşan… Oysa tek renkli ebemkuşaklarıyla yapabildikleri ve yapabilecekleri yegane şey kendilerini ve kendilerine inananları, ya birilerinin ardı sıra “boykot” diyerek saksağanlaştırıp paranteze almak; ya “yetmez ama, evet”le sözüm ona “özgürlükçü” ‘kılıverip’ iktidar ve avenesinin peşine takmaktır. Ya da kendi başına çıplak bir “hayır”a mum etmek… Bu halleriyle hepsini toplayıp aynı kazana atmak mümkün olsa da bir “sol” etmezler, ancak yine de ‘solcu’ kalmayı başarırlar. İşte sol, tam da bunlardan dolayı onların aritmetik toplamından ibaret değildir ya zaten…

• Felsefe Öğretmeni; http://atalaygirgin.blogspot.com

1 Doğan Tarkan, Neden yetmez, neden evet?, Radikal İki, 8 Ağustos 2010.